Asbest Nedir ve Eski Binalarda Neden 'Sessiz Katil' Olarak Bilinir?
Kentsel dönüşüm denildiğinde akla ilk olarak deprem güvenliği, müteahhit sözleşmeleri ve kredi faizleri gelir. Oysa sürecin en tehlikeli, doğrudan halk sağlığını ilgilendiren ancak en az bilinen aşaması **'Bina Yıkımı ve Asbest Tehlikesi'**dir.
Asbest (Halk arasındaki adıyla ak toprak veya amyant), ısıya, aşınmaya ve kimyasallara karşı son derece dayanıklı lifli bir mineraldir. Bu mucizevi özellikleri nedeniyle 2010 yılına kadar Türkiye'deki (ve dünyadaki) inşaat sektöründe, yalıtım malzemelerinde, çatı kaplamalarında (eternit), zemin döşemelerinde (marley), su/kalorifer borularında ve hatta kazan dairelerinin yalıtımında devasa boyutlarda kullanılmıştır. Ancak asbestin lifleri solunduğunda doğrudan akciğer zarına yapışarak Mezotelyoma (Akciğer zarı kanseri) gibi ölümcül hastalıklara yol açtığı kesin olarak kanıtlanmış ve kullanımı tamamen yasaklanmıştır.
Eski ve yorgun binanızı kentsel dönüşüme sokup yıktığınızda, eğer o binada asbest varsa ve bilinçsizce (kepçeyle vurularak) yıkılırsa, havaya karışan milyonlarca kanserojen asbest lifi rüzgarla birlikte tüm mahalleye, çocukların oynadığı parklara ve komşu evlerin içine dolar. Bu yüzden kentsel dönüşüm yıkımları sıradan bir hafriyat işi değil, ciddi bir tıbbi/çevresel operasyondur.
Yıkım Ruhsatı İçin 'Asbest Raporu' Zorunluluğu
Geçmiş yıllarda binalar hiçbir önlem alınmadan yıkılırken, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Çalışma Bakanlığı'nın ortak genelgeleriyle (özellikle büyükşehir belediyelerinde tavizsiz uygulanan) Asbest Raporu Zorunluluğu getirilmiştir.
Bir binayı yıkmak için belediyeden 'Yıkım Ruhsatı' almanız gerekir. İlçe belediyeleri, yıkım ruhsatı dosyasının içine 'Asbest Envanter Raporu' ve eğer asbest bulunduysa 'Asbest Temizleme (Bertaraf) Belgesi' konulmadan yıkım iznini KESİNLİKLE vermezler.
Asbest Tespit Süreci Nasıl İşler?
- Uzman Ataması: Apartman yönetimi veya müteahhit firma, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'ndan sertifikalı bir Asbest Söküm Uzmanı (ASU) ile anlaşır.
- Numune Alımı: Uzman, boşaltılmış binaya özel koruyucu kıyafetler (Tyvek tulum, FFP3 maske) ile girer. Binanın çatısından (eternit), bodrum katındaki kazan dairesinden, PVC yer kaplamalarından (marley), derz dolgularından ve pencerelerin macunlarından parçalar (numuneler) alır.
- Laboratuvar Testi: Alınan numuneler, TÜRKAK ve İSGÜM tarafından akredite edilmiş laboratuvarlarda elektron mikroskoplarıyla incelenir.
- Raporlama: Eğer numunelerde asbest çıkmazsa, uzmanın hazırladığı 'Asbest Yoktur' raporuyla doğrudan belediyeye gidilir ve yıkım ruhsatı alınır.
Binada Asbest Çıkarsa Ne Olacak? (Asbest Söküm İşlemi)
Eğer laboratuvar testleri sonucunda binanın herhangi bir yerinde asbeste rastlanırsa (ki 1999 öncesi binaların %60'ından fazlasında rastlanmaktadır), bina o haliyle YIKILAMAZ.
Devreye Asbest Söküm Çalışması girer:
- Söküm işlemi, sıradan inşaat işçileri veya hafriyat firmaları tarafından yapılamaz. Sadece lisanslı 'Asbest Söküm Çalışanları' bu işlemi gerçekleştirebilir.
- Söküm yapılacak alan (örneğin bodrum kat veya çatı), özel naylon perdelerle dış dünyadan tamamen izole edilir (Karantina altına alınır).
- Negatif basınç makineleri kurularak içerideki asbestli havanın dışarı (sokağa) sızması engellenir. Havaya asbest lifleri uçuşmasın diye söküm yapılacak bölgeler özel sıvılarla sürekli ıslatılır.
- Sökülen asbestli malzemeler sızdırmaz çift katlı özel 'Tehlikeli Atık' torbalarına konulur, üzerlerine 'Dikkat Asbest' etiketleri yapıştırılır.
- Bu torbalar, normal hafriyat veya çöplüklere atılamaz. Çevre Bakanlığı'nın yetkilendirdiği, İZAYDAŞ gibi 'Özel Tehlikeli Atık Bertaraf Tesisleri'ne lisanslı araçlarla götürülerek yerin metrelerce altına (özel hücrelere) gömülür.
Temizlik bittikten sonra binanın havası ölçülür. Havadaki asbest miktarı sıfır veya güvenli limite inmişse 'Asbest Temizlenmiştir' belgesi verilir. Belediyeye bu belge sunularak yıkım ruhsatı alınır.
Asbest Raporu ve Temizleme Maliyetini Kim Öder?
Kentsel dönüşüm sözleşmeleri imzalanırken genellikle vatandaşın aklına asbest maliyeti gelmez. Bir binanın asbest raporunun alınması 2026 güncel fiyatlarıyla binanın büyüklüğüne göre nispeten uygun fiyatlı olsa da; eğer asbest çıkarsa 'Asbest Söküm, Karantina ve Bertaraf' maliyeti on/yüz binlerce lirayı bulabilmektedir.
- Kat Karşılığı/Taahhüt Sözleşmelerinde Durum: Eğer müteahhit firma ile aranızda imzalanan sözleşmede "Binanın yıkımı, hafriyatın atılması, ilgili ruhsatların alınması ve bu süreçte doğacak tüm harç, vergi, test ve bertaraf maliyetleri yükleniciye (müteahhide) aittir" şeklinde geniş kapsamlı bir madde varsa, asbest raporu ve çıkacak temizleme faturası tamamen müteahhidin sorumluluğundadır.
- Sözleşmede Belirtilmemişse: Eğer sözleşmede bu konuya değinilmemişse, müteahhit "Bu sizin binanızın eski kusurudur, söküm maliyeti bana ait değildir" diyerek faturayı arsa sahiplerine yansıtmaya çalışabilir. Bu yüzden noter sözleşmesi yapılırken 'Asbest ve Tehlikeli Atık Bertaraf Maliyetleri' açıkça müteahhide yüklenmelidir.
Çevresel Yıkım Güvenliği (Toz ve Titreşim): Asbest temizlendikten sonra bile yıkım işlemi kurallara tabi olmalıdır. Yıkım anında devasa su perdeleri (pülverize su tabancaları) kullanılarak tozun mahalleye dağılması engellenmeli; bitişik nizam binalarda komşu binanın temeline zarar vermemek için makaslı iş makineleri ile (titreşimsiz) yukarıdan aşağıya doğru kontrollü bir 'tıraşlama' yöntemi tercih edilmelidir.