İstanbul Avrupa Yakası Kentsel Dönüşüm ve Deprem Riski Rehberi

Kuzey Anadolu Fayı risk kuşağında; İstanbul'un en kalabalık ilçelerinden biri, yoğun ve eski yapı stoku, dolgu zemin bölgeleri kritik, kentsel dönüşüm kapasitesi nüfus yoğunluğuyla yarışıyor.

Bağcılar, 800.000'i aşan nüfusuyla İstanbul'un ve Türkiye'nin en kalabalık ilçelerinden biridir. Yoğun sanayileşme ve göç dalgalarıyla biçimlenen ilçe, çok katlı apartman bloklarıyla kaplı heterojen bir kentsel doku sunmaktadır. Bu nüfus yoğunluğu, deprem risk yönetimini ülkenin en kritik kentsel sorunlarından biri hâline getirmektedir. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara Denizi geçişine yakınlığı ilçeyi yüksek sismik tehdit altında tutmaktadır. 1999 Marmara Depremi'nde Bağcılar'da önemli hasar meydana gelmiştir. İlçenin zemin haritası, bölgeye bölge farklılık gösteren kaya ve alüvyon zeminlerin karışımını ortaya koymaktadır. Yoğun nüfusun yol açtığı yapılaşma baskısı zaman zaman denetim mekanizmalarını zorlamıştır. Özellikle 1990'larda inşa edilen yapıların önemli bir kısmı mevcut deprem yönetmeliklerine uymamaktadır. Kentsel dönüşüm Bağcılar'ın en öncelikli gündem maddesidir. İlçe belediyesi ve TOKİ kapsamlı dönüşüm projeleri yürütmekte; ancak milyonlarca insanı ilgilendiren bu çalışma uzun vadeli bir süreç gerektirmektedir.

Kuzey Anadolu Fayı etki alanında büyük ölçekli planlı konut bölgesi; yeni yapılar modern standartlarda ancak bazı çevre köy ve gecekondu alanlarında eski yapı stoku mevcuttur.

Başakşehir, İstanbul'un en yeni ve en planlı gelişen ilçelerinden biridir. 2008 yılında ayrı ilçe statüsü kazanan Başakşehir, TOKİ konut projeleri ve kentsel planlama anlayışıyla modern bir yerleşim alanı olarak tasarlanmıştır. Nüfusu 500.000'i geçmiş olup bu rakam her geçen yıl artmaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine olan yakınlık tüm İstanbul'u etkilediği gibi Başakşehir'i de risk altında tutmaktadır. Ancak ilçenin yeni yapı stoğu, modern deprem yönetmeliklerine (2007 ve 2018 TBDY) uygun olarak inşa edilmiştir. Bu durum, eski İstanbul ilçelerine göre görece daha iyi bir deprem güvenlik profili sunmaktadır. Bununla birlikte, İkitelli gibi eski sanayi bölgesi mahallelerinde dönüştürülmesi gereken yapı stoku bulunmaktadır. Kayabaşı gibi planlı konut alanlarının hızlı dolmasıyla altyapı kapasitesi zaman zaman geride kalmaktadır. Başakşehir Şehir Hastanesi Türkiye'nin en büyük ve modern sağlık komplekslerinden biri olarak ilçeye küresel ölçekte tanınırlık kazandırmıştır.

Kuzey Anadolu Fayı etki kuşağında; 1999 depreminde hasar, Haliç havzası alüvyon zemini amplifikasyon riski, yoğun eski yapı stoku kentsel dönüşüm bekliyor.

Bayrampaşa, İstanbul'un Avrupa yakasında Haliç'e yakın, yoğun nüfuslu bir ilçedir. Sanayi alanlarının yerleşime dönüştüğü ilçe, orta ve alt gelir gruplarından oluşan heterojen bir nüfus yapısına sahiptir. Nüfusu 270.000 civarındadır. Haliç havzasının alüvyon zemini büyük depremlerde sismik amplifikasyon yaratmaktadır. 1999 Marmara Depremi'nde ilçede belirli düzeyde hasar gözlemlenmiştir. 1980'li yıllarda inşa edilmiş çok katlı konut bloklarının büyük kısmı mevcut deprem yönetmeliklerine aykırıdır. Ulaşım kavşağı konumundaki ilçe, E-5 karayolu ve metro güzergâhının kesiştiği noktada yer almaktadır. Bu durum tahliye kapasitesi açısından bir avantaj oluştursa da yoğun araç trafiği deprem anında tıkanma riskini artırmaktadır. Kentsel dönüşüm Bayrampaşa'da hızla ilerlemektedir; Yenidoğan ve çevre mahallelerde eski yapıların yıkılarak modernleriyle değiştirilmesi sürmektedir.

Kuzey Anadolu Fayı etki kuşağında hızlı büyüyen ilçe; Küçükçekmece havzasına yakın alüvyon zemin bölgeleri mevcut, yeni yapılar modern standartlarda ancak çevre gecekondu dönüşümü devam ediyor.

Beylikdüzü, İstanbul'un Avrupa yakasının batısında, 2009 yılında ayrı ilçe statüsü kazanan hızla büyüyen bir yerleşim alanıdır. Nüfusu 400.000'i aşmış olup büyük bölümü 2000'li yıllarda inşa edilmiş modern konut sitelerinden oluşmaktadır. Bu yapıların çoğu güncel deprem yönetmeliklerine göre inşa edilmiştir. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine olan mesafe açısından Beylikdüzü, merkezi İstanbul ilçelerine kıyasla biraz daha uzak konumdadır; ancak bu fark risk değerlendirmesi açısından belirleyici değildir. Küçükçekmece Gölü havzasına yakın bölgeler alüvyon zemin riski taşımaktadır. Bu alanlarda 2000 öncesi kaçak yapılaşma izleri kalmakta; kentsel dönüşüm kapsamında bu yapılar yıkılmaktadır. Gürpınar bölgesi denize yakın konumuyla tsunami risk değerlendirmesine dahil edilmektedir. Marmara'da büyük bir deniz tabanı depremi durumunda kıyı şeridinde lokal tsunami dalgası oluşabilir.

Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçiş noktasına çok yakın kıyı ilçesi; 1999 depreminde hasar, Büyükçekmece Gölü kıyısı sıvılaşma ve tsunami riski kritik, dolgu zeminler izleniyor.

Büyükçekmece, Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçiş noktalarına en yakın İstanbul ilçelerinden biridir. Büyükçekmece Gölü ve Marmara Denizi kıyısında uzanan ilçe, kıyı yapılaşması açısından en yüksek deprem ve tsunami risklerinden birine ev sahipliği yapmaktadır. 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi'nde Büyükçekmece ilçesinde ciddi hasar meydana gelmiştir. Gölün alüvyon ve dolgu zemini sismik dalgaları amplifikasyona uğratmıştır. Büyükçekmece Gölü'nün kıyı şeridindeki yapılar sıvılaşma ve oturma hasarı yaşamıştır. Marmara'da büyük bir deniz tabanı depremi senaryosunda Büyükçekmece kıyısına ulaşabilecek lokal tsunami dalgası önemli bir risk faktörüdür. AFAD'ın hazırladığı senaryo çalışmaları bu ilçeyi en öncelikli tahliye bölgelerinden biri olarak sınıflandırmaktadır. Kıyı dolgu alanlarında sürdürülen yapılaşma denetim gerektirmekte; yeni projeler zemin etüdü zorunluluğuna tabi tutulmaktadır.

İstanbul'un kuzeyinde Trakya eşiğinde; Kuzey Anadolu Fayı'ndan görece uzak konum riski azaltıyor, ancak yerel fay yapıları ve tarihsel deprem kayıtları dikkate alınmalı, geniş kırsal alanda altyapı zayıflığı.

Çatalca, İstanbul'un en büyük yüzölçümüne sahip ilçelerinden biri olup Trakya'nın doğu ucunda, İstanbul Avrupa yakasının kuzeyinde yer almaktadır. Orman, tarım arazisi ve küçük köylerden oluşan kırsal karakteriyle İstanbul'un en seyrek nüfuslu ilçelerinden biridir. Nüfusu 80.000 civarındadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine görece uzak konumu ilçenin sismik riskini İstanbul'un diğer ilçelerine göre azaltmaktadır. Bununla birlikte, Trakya'da tarihsel olarak belgelenmiş yerel fay hatları bölgeyi tamamen risksiz kılmamaktadır. Geniş coğrafi alana dağılmış küçük köylerin altyapı yetersizliği olası bir afette müdahale süresini uzatmaktadır. Köyler arası yolların bakımsızlığı ve bazı bölgelerin izole konumu acil ulaşım güçlüğü yaratmaktadır. Tarım ve küçük ölçekli hayvancılık ilçenin temel geçim kaynağı olmaya devam etmektedir. Büyük İstanbul'a coğrafi yakınlık bazı köylerin dormitory karakteri kazanmasına yol açmaktadır.

Kuzey Anadolu Fayı etki kuşağında İstanbul'un en kalabalık ilçesi; 1 milyonu aşkın nüfus, Küçükçekmece havzasına yakın alüvyon zemin, hızlı ve yoğun yapılaşma deprem riskini kritik noktaya taşıdı.

Esenyurt, 1 milyonu aşkın nüfusuyla Türkiye'nin ve İstanbul'un en kalabalık ilçesidir. 2009 yılında ayrı ilçe statüsü kazanan Esenyurt, son yirmi yılda benzeri görülmemiş bir hızda büyümüştür. İlçe nüfusunun önemli kısmı farklı şehirlerden gelen göçmenlerden oluşmakta; çok kültürlü ve çok dilli bir demografik yapı sergilenmektedir. Bu olağanüstü nüfus yoğunluğu, İstanbul deprem risk yönetiminin en kritik gündem maddelerinden birini oluşturmaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'na yakınlık, Küçükçekmece havzasının alüvyon zemin riski ve hızlı yapılaşmada ortaya çıkan denetim açıkları bir araya gelince Esenyurt İstanbul'un en yüksek risk ilçelerinden biri hâline gelmiştir. Yoğun nüfusu tahliye etmek son derece güçtür; mevcut yol ağı ve toplu taşıma kapasitesi böyle bir acil senaryoyu kaldırmaya yetmemektedir. İBB'nin hazırladığı AFAD deprem senaryoları Esenyurt'u öncelikli müdahale bölgesi olarak tanımlamaktadır. Kentsel dönüşüm hız kazanmış olsa da 1 milyonluk nüfusun barındığı yapı stoğunu dönüştürmek onlarca yıl gerektirebilir.

İstanbul'un tarihi yarımadasında; Kuzey Anadolu Fayı risk kuşağı, Bizans-Osmanlı döneminden kalma yoğun tarihi yapı stoku kritik kırılganlık, zemin profili değişken.

Fatih, İstanbul'un tarihi yarımadasını kapsayan ve dünya kültürel mirasının en yoğun birikimini barındıran ilçedir. Ayasofya Camii, Topkapı Sarayı, Sultanahmet Camii, Kapalıçarşı ve Bizans surları bu ilçede yer almaktadır. UNESCO Dünya Mirası statüsündeki ilçe, yılda milyonlarca turist çekmektedir. Tarihi yapı stoğunun büyük bölümü Bizans ve Osmanlı döneminden kalmaktadır; bu yapılar modern deprem standartlarını çok çok altında kalan bir sismik dayanım sergilemektedir. Büyük bir İstanbul depremi senaryosunda tarihi yarımadanın uğrayacağı kayıplar küresel ölçekte bir kültürel felaket olarak nitelendirilebilir. Haliç ve Marmara kıyıları arasında konumlanan yarımadanın zemin profili değişkendir; bazı alanlarda su geçirgen alüvyon yer alırken içeriye doğru kaya zemin hâkimdir. Turizm yoğunluğu deprem anında tahliyeyi son derece karmaşık kılmaktadır. İlçenin dar sokaklı dokusu ve büyük kalabalıklar tahliye senaryolarının en güç kısmını oluşturmaktadır.

Kuzey Anadolu Fayı etki kuşağında yoğun nüfuslu ilçe; 1999 depreminde hasar, alüvyon zemin amplifikasyon, 1980 öncesi yoğun konut stoku dönüşüm bekliyor.

Gaziosmanpaşa, İstanbul'un Avrupa yakasında, 1950-1980 döneminde sanayileşme ve göç dalgalarıyla hızla büyüyen bir ilçedir. Nüfusu 500.000'i aşmaktadır. İlçe, İstanbul'un anakarasıyla bağlantılı yarı-kentsel yapısı, eski gecekondu mahalleleri ve kentsel dönüşüm projeleriyle çok katmanlı bir görünüm sergilemektedir. 1999 Marmara Depremi'nde Gaziosmanpaşa'da kayda değer yapısal hasar meydana gelmiştir. Alüvyon zemin amplifikasyonu hasarı artırmış; 1980 öncesi inşa edilmiş yoğun konut bloklarının kırılganlığı açığa çıkmıştır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine yakın konum risk profilini belirlemektedir. Sarıgöl ve Bağlarbaşı gibi mahalleler hâlâ eski yapı stokuyla kaplıdır; bu alanlar kentsel dönüşümün birincil hedefleri arasındadır. İlçe belediyesi ve TOKİ koordinasyonuyla sürdürülen kentsel dönüşüm projelerinde yüzlerce yapı yenilenmekte; kira yardımı sistemiyle sakinlerin süreçte yer alması teşvik edilmektedir.

Haliç'in üst kolunda Kuzey Anadolu Fayı risk kuşağı; vadi içi konumu sismik kanal etkisi yaratıyor, dere yatakları üzerine kurulmuş yapılar kritik risk, kentsel dönüşüm hız kazandı.

Kağıthane, İstanbul'un Avrupa yakasında, Kağıthane Deresi vadisi boyunca gelişmiş ve Haliç'in üst koluna uzanan bir ilçedir. Nüfusu 400.000 civarındadır. Sanayi dönüşümüyle birlikte çarpık yapılaşmanın yoğun olduğu ilçe, son yıllarda kentsel dönüşümle büyük ölçüde değişmektedir. Kağıthane Deresi vadisinin varlığı ilçeye özgün bir sismik risk profili yaratmaktadır: vadilerin sismik kanal etkisi olarak bilinen olgu, deprem dalgalarını yönlendirerek vadi boyunca amplifikasyonu artırabilmektedir. Ayrıca dere yatakları üzerine ya da çok yakınına inşa edilmiş yapılar, hem zemin doygunluğu hem de olası taşkın riski açısından yüksek kırılganlık taşımaktadır. 1999 Marmara Depremi'nde Kağıthane'de kayda değer hasar yaşanmıştır. Bu deneyim, dere yatağı üzerindeki yapıların yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmıştır. Kentsel dönüşüm çerçevesinde pek çok eski sanayi yapısı ve gecekondu yıkılmış; modern konut ve ofis kompleksleri inşa edilmiştir. Gültepe, Hamidiye ve Çağlayan dönüşümden en çok etkilenen mahalleler arasındadır.

Boğaz'ın Avrupa yakası kuzeyinde; Kuzey Anadolu Fayı risk kuşağı, Boğaz kıyısı dolgu ve ahşap yalılar kırılgan, Kilyos kıyısında Karadeniz tsunami riski değerlendirmesi gerekiyor.

Sarıyer, İstanbul'un Boğaz'ın Avrupa yakasında kuzey ucunda yer alan ve İstanbul'un en geniş ilçelerinden birini oluşturan prestijli bir ilçedir. Bir yanda Boğaz'ın tarihi yalı ve köyleri, diğer yanda Belgrat Ormanı ve Kilyos Karadeniz kıyısıyla birbirinden farklı coğrafi bölgeleri barındırmaktadır. Maslak finans bölgesi, Büyükdere Caddesi ve TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi ilçenin çeşitliliğini ortaya koymaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişi ilçenin güneyini etkilerken kuzey kesim farklı sismik bir ortamda yer almaktadır. Boğaz kıyısındaki 19. yüzyıldan kalma ahşap yalılar deprem açısından en kırılgan yapı stoğunu oluşturmaktadır. Kilyos kıyısı Karadeniz'e açılmaktadır; Karadeniz'de büyük bir deniz tabanı depremi durumunda kıyıya ulaşabilecek tsunami dalgası değerlendirmesi yapılmıştır. Bu risk, Marmara'daki tsunami riskinden farklı bir boyut eklemektedir. Maslak'taki yüksek katlı ofis kuleleri modern sismik tasarım standartlarına göre inşa edilmiştir; bu kesim görece daha güvenli profil sunmaktadır.

Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine yakın kıyı ilçesi; 1999 ve 2019 depremlerinde hasar, Marmara kıyısı sıvılaşma ve tsunami riski, geniş tarım arazilerinde altyapı kırılganlığı.

Silivri, İstanbul'un Avrupa yakasında, Marmara Denizi kıyısında ve Edirne yolunun başlangıcında yer alan geniş bir ilçedir. Nüfusu 170.000 olup Silivri Cezaevi olarak kamuoyuna mal olmuş devlet güvenlik tesisi de ilçe sınırları içindedir. İlçenin ekonomisi tarım ve turizme dayanmaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine yakın konumu ilçeyi sürekli sismik risk altında tutmaktadır. 1999 Marmara Depremi'nde hasar yaşanmış; Temmuz 2019'da gerçekleşen M5.8 şiddetindeki Silivri açığı depremi ise büyük bir İstanbul depreminin öncülü olarak değerlendirilmiştir. Marmara kıyısındaki balıkçı köyleri ve tatil sitelerinin büyük bölümü dolgu zemin üzerine inşa edilmiştir. Bu alanlar sıvılaşma ve tsunami riski taşımaktadır. Geniş tarım arazileri arasına serpilmiş köy yapılaşması altyapı kırılganlığı yaratmaktadır. Büyük bir depremde kırsal alanlara ulaşmak günler alabilmektedir.

Kuzey Anadolu Fayı etki kuşağında yoğun nüfuslu ilçe; alüvyon zemin amplifikasyon, 2009 kurulu genç ilçe ancak yoğun ve eski yapı stoku miras, kentsel dönüşüm kapsamında.

Sultangazi, İstanbul'un Avrupa yakasında, 2009 yılında Gaziosmanpaşa'dan ayrılarak kurulan genç bir ilçedir. Nüfusu 540.000'i aşmakta olup İstanbul'un kalabalık ilçeleri arasında yer almaktadır. Büyük bölümü 1980-2000 döneminde yapılaşmış olan ilçe, eski gecekondu dönüşümünün yoğun yaşandığı bir yapıya sahiptir. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine yakınlık ilçeyi risk altında tutmaktadır. Alüvyon zemin bölgeleri büyük depremlerde amplifikasyon yaratabilmektedir. 1999 Marmara Depremi'nde çevre ilçelerle birlikte hasar gözlemlenmiştir. Yeni ilçe statüsüne karşın yapı stoku görece eskidir; 1990 öncesi dönemin yapılarının önemli kısmı mevcut deprem yönetmeliklerine uymamaktadır. Kentsel dönüşüm ilçe belediyesi ve TOKİ koordinasyonuyla sürdürülmekte; eski yapı blokları yıkılarak modern konutlar inşa edilmektedir. Habibler ve Cebeci gibi mahallelerde dönüşüm görece ilerlemiş olsa da Sultangazi'nin geniş eski yapı stoku nedeniyle süreç uzun yıllar alacaktır.

İstanbul Avrupa yakasında iş ve eğlence merkezi; Kuzey Anadolu Fayı risk kuşağı, yoğun tarihi ve modern yapı karışımı, zemin profili değişken, tahliye kapasitesi nüfus yoğunluğuyla orantısız.

Şişli, İstanbul'un Avrupa yakasında, Taksim'e komşu ve İstanbul'un en prestijli ticaret ve finans bölgelerinden birini barındıran ilçedir. Nişantaşı'nın lüks alışveriş dokusu, Mecidiyeköy'ün iş kulesi yoğunluğu ve Bomonti'nin yükselen sanat bölgesi bir arada yer almaktadır. İlçe nüfusu 280.000 olsa da günlük nüfus çok daha yüksektir. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine yakınlık ilçeyi risk altında tutmaktadır. Zemin profili ilçe içinde farklılıklar göstermektedir; Bomonti gibi yüksek kesimler kaya zemine yakınken Mecidiyeköy vadisi alüvyon özellikler taşımaktadır. Mecidiyeköy'deki yüksek katlı iş kuleleri modern sismik standartlara göre inşa edilmiştir. Ancak eski konut dokusunun hâlâ sürdüğü Kuştepe ve çevre mahalleler görece yüksek kırılganlık taşımaktadır. Taksim Meydanı'na yakınlığı nedeniyle yüksek kalabalık kapasitesi, büyük bir depremde son derece güç tahliye senaryolarına yol açabilmektedir.