İstanbul Anadolu Yakası Kentsel Dönüşüm ve Deprem Riski Rehberi

Marmara Denizi'nde adacık konumu; 1999 Marmara Depremi fay zonuna yakınlık, ada altyapısının kısıtlılığı tahliye güçlüğü yaratıyor, tsunami riski potansiyeli mevcut.

Adalar ilçesi, İstanbul'un Marmara Denizi'ndeki dört büyük adadan (Büyükada, Heybeliada, Burgazada, Kınalıada) oluşan özgün bir yerleşim birimidir. Motorlu taşıt yasağı ile bilinen adalar, tarihi ahşap köşkleri, at arabacılığı ve sakin yaşam biçimiyle İstanbul'un en değerli kültürel ve doğal miraslarından birini temsil etmektedir. 1999 İzmit Depremi (Mw 7.6) döneminde Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine yakın konumu adaları risk altına sokmaktadır. Büyük bir Marmara depremi durumunda tsunami dalgası oluşma olasılığı ve adaların tahliye güçlüğü en kritik risk faktörlerini oluşturmaktadır. Adaların büyük çoğunluğu 19. yüzyıldan kalma ahşap yapılardan ibarettir; bu yapılar deprem ve yangına karşı son derece kırılgandır. Motorlu araç yasağı tahliye sürecini otomatik olarak zorlaştırmaktadır. Afet yönetimi açısından AFAD özel ada tahliye planı oluşturmuştur. Sahil Güvenlik botu kapasitesi ve feribot dönüş planlaması tatbikatlarla test edilmektedir.

Boğaz'ın Anadolu yakasında geniş ormanlık alan; zemin büyük ölçüde sağlam kaya ancak Boğaz kıyısı alüvyon şeridinde farklı risk profili, seyrek yerleşim tahliye avantajı sağlıyor.

Beykoz, İstanbul'un Anadolu yakasında, Boğaz kıyısı ve Anadolu ormanlarının birleştiği geniş coğrafi alana yayılmış benzersiz bir ilçedir. Nüfusu 250.000 olmasına karşın ilçe yüzölçümü İstanbul'un en büyük ilçelerinden biridir. Ormanlık yapısı ve düşük yapılaşma yoğunluğuyla 'İstanbul'un akciğerleri' olarak anılmaktadır. Boğaz kıyısındaki tarihi köy ve yalı dokusu (Anadoluhisarı, Çubuklu) 19. yüzyıldan kalma ahşap yapıları barındırmaktadır. Bu yapılar kırılgan olmakla birlikte sayısının az olması riski sınırlı tutmaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Anadolu kolu bölgenin sismik riskini belirlemektedir. Ormanlık alandaki sağlam kaya zemin amplifikasyon riskini görece düşürür; ancak Boğaz kıyısı alüvyon şeridi farklı bir profil oluşturmaktadır. Paşabahçe Cam Fabrikası geçmişiyle tanınan ilçede sanayi dönüşümü sürmektedir. Orman içi lüks konut projelerinin çoğalması yeşil alan ve zemin dengesini tehdit etmektedir.

İstanbul Anadolu yakası kuzeyi; Kuzey Anadolu Fayı kolu etkisinde, ormanlık kaya zemin avantajı var ancak hızlı yapılaşma zemin etüdü sorunlarını beraberinde getirdi.

Çekmeköy, İstanbul'un Anadolu yakasında, 2009 yılında bağımsız ilçe statüsü kazanan, hızla gelişen bir yerleşim birimidir. Ömerli Barajı ve Alemdağ Ormanları'na yakın konumuyla doğal alanlar içinde konumlanan ilçe, son on yılda büyük ölçekli konut projelerine sahne olmuştur. Nüfusu 270.000'i geçmektedir. Kuzey Anadolu Fayı'nın Anadolu yakasındaki kolları ilçenin sismik riskini belirlemektedir. Bununla birlikte, ormanlık alandaki kaya tabanlı zemin yapısı amplifikasyon riskini görece azaltmaktadır. Hızlı yapılaşma sürecinde bazı parsellerde zemin etüdü standartlarının yeterince uygulanmadığı görülmüştür. Özellikle vadi kenarları ve yamaç bölgelerinde inşa edilen yapılarda heyelan ve eğim riski söz konusudur. Ömerli Barajı havzası içindeki yapılaşma baskısı hem su kaynağı güvenliği hem de zemin dengesi açısından izlenmektedir. Büyük bir depremde baraj güvenliği ayrıca değerlendirilmesi gereken bir parametre oluşturmaktadır.

İstanbul Anadolu yakasında Marmara kıyısında; Kuzey Anadolu Fayı kolu etkisi, kıyı dolgu ve alüvyon zemin bölgeleri sıvılaşma riski, 1999 depreminde hasar kayıtları mevcut.

Kartal, İstanbul'un Anadolu yakasında, Marmara Denizi kıyısında ve Pendik ile Maltepe arasında uzanan bir ilçedir. Nüfusu 470.000'i aşmaktadır. Marmara kıyısındaki konumu, hem ulaşım avantajı hem de kıyı zemin riski açısından çift yönlü bir özellik taşımaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Anadolu yakasındaki kollarına yakınlık ilçenin sismik riskini belirlemektedir. 1999 Marmara Depremi'nde Kartal'da yapısal hasar gözlemlenmiştir. Marmara kıyısındaki dolgu ve alüvyon zemin bölgelerinde sıvılaşma riski mevcuttur. Kordonboyu olarak bilinen Marmara kıyı şeridi yoğun yapılaşma ve eğlence alanlarını barındırmaktadır. Büyük bir depremde bu kıyı bölgesine yönelik tsunami riski değerlendirmeleri yapılmaktadır. Kentsel dönüşüm ilçede aktif biçimde sürdürülmektedir; Soğanlık ve çevre mahallelerde eski konut blokları yıkılarak modern yapılar inşa edilmektedir. Kartal'ın geleceği için hazırlanan yeniden yapılanma projesinde kıyıya yeni yapı düzeni planlanmaktadır.

İstanbul Havalimanı ve Sabiha Gökçen çevresinde; Kuzey Anadolu Fayı kolu etkisi, Tuzla fay zonu yakınlığı, Marmara kıyısı dolgu bölgeleri sıvılaşma riski, hızlı büyüyen ilçe.

Pendik, İstanbul'un Anadolu yakasının en doğusunda, Sabiha Gökçen Havalimanı'na komşu ve İstanbul-Kocaeli sınırına yakın konumdadır. Nüfusu 700.000'i aşmaktadır. İlçe, hem Marmara kıyısına hem de sanayi bölgelerine yakınlığıyla karma bir ekonomik yapıya sahiptir. Tuzla Fayı ve Kuzey Anadolu Fayı'nın Anadolu yakasındaki uzantıları ilçenin sismik risk haritasını karmaşık kılmaktadır. Marmara kıyısındaki dolgu alanlar sıvılaşma riski taşırken Kurtköy gibi iç mahalleler görece daha sağlam zemine sahiptir. Sabiha Gökçen Havalimanı'na yakın konumu, büyük bir depremde havalimanı operasyonlarını doğrudan etkileyen bir risk senaryosu oluşturmaktadır. Havalimanının kritik altyapı güvenliği özel sismik tasarım gerektirmektedir. Pendik, 2023 sonrasında İstanbul-Gebze metro hattı ve Marmaray bağlantısıyla ulaşım açısından önemli bir gelişme yaşamıştır. Bu durum deprem tahliyesi açısından da kapasiteyi artırmaktadır.

İstanbul Anadolu yakasında 2009 kurulu ilçe; Kuzey Anadolu Fayı kolu etkisi, bazı bölgeler hızlı yapılaşma zemin sorunları, modern yapılar avantajlı ancak eski gecekondu dönüşümü süruyor.

Sancaktepe, İstanbul'un Anadolu yakasında, 2009 yılında Kartal'dan ayrılarak kurulan genç bir ilçedir. Nüfusu 370.000'e yaklaşmış olup büyük bölümü son yirmi yılda ilçeye yerleşmiştir. Samandıra Ormanı ve Alemdağ'a yakın konumuyla doğal alanlar içinde gelişmektedir. Kuzey Anadolu Fayı'nın Anadolu yakasındaki kollarına olan yakınlık ilçeyi sismik risk altına sokmaktadır. İlçenin bazı kesimlerinde dere vadileri üzerine ya da yakınına inşa edilmiş yapılar zemin kırılganlığı taşımaktadır. 2009 sonrasında hız kazanan yapılaşmada zemin etüdü standartlarına uyum giderek artmıştır; bu durum ilçenin yeni yapı stoğunu eski İstanbul ilçelerine kıyasla görece daha güvenli kılmaktadır. Bununla birlikte, eski gecekondu bölgelerinin dönüşümü sürmektedir. Samandıra'nın tarihi çarşısı ve kültürel dokusu ilçeye özgün bir kimlik katmaktadır. Öte yandan hızlı nüfus artışı altyapı kapasitesini zaman zaman zorlamaktadır.

Karadeniz kıyısında İstanbul'un doğu ucunda; Kuzey Anadolu Fayı'ndan uzak konum riski azaltıyor, kıyı erozyonu ve Karadeniz fırtınaları birincil doğal tehlike, uzak konumda altyapı kırılganlığı.

Şile, İstanbul'un Anadolu yakasının en doğusunda, Karadeniz kıyısında uzanan geniş ve seyrek nüfuslu bir ilçedir. İlçe nüfusu 35.000 civarında olsa da Ağva ve Şile merkezi gibi tatil bölgeleri yaz aylarında çok daha kalabalık olmaktadır. Şile feneri, kumlu plajları ve doğal koylarıyla İstanbul'un en sevilen yakın mesafe tatil destinasyonu olma özelliğini taşımaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara geçişine uzak konumu ilçenin sismik riskini İstanbul'un çoğu ilçesine göre önemli ölçüde azaltmaktadır. Bununla birlikte, Düzce Fayı gibi Doğu Karadeniz fay yapılarına göreceli yakınlığı göz ardı edilmemelidir. Kıyı erozyonu Şile'nin önde gelen doğal tehlikelerinden biridir. Karadeniz fırtınaları ve dalgaları kıyı yapılarını ve fenerleri tehdit etmektedir. Ağva gibi akarsu ağzı köyleri ise yağışlı dönemlerde taşkın riskiyle karşı karşıyadır. Kırsal ve izole konumu nedeniyle büyük bir afet durumunda ilçeye müdahale süresi uzamaktadır. Kış aylarında kıyı yolunun tehlikeli olması bu güçlüğü artırmaktadır.

Tuzla Fayı üzerinde; Kuzey Anadolu Fayı'ndan bağımsız yerel fay riski kritik, tersane ve sanayi tesisleri ikincil tehlike, Marmara kıyısı tsunami değerlendirmesi gerekiyor.

Tuzla, İstanbul'un Anadolu yakasının en güneyinde, Marmara Denizi kıyısında ve Gebze'ye komşu bir sanayi ilçesidir. Türkiye'nin en büyük tersane komplekslerine ev sahipliği yapan Tuzla, denizcilik sektörünün başkenti konumundadır. Nüfusu 230.000 civarındadır. Tuzla Fayı, Kuzey Anadolu Fayı'ndan ayrı bir yerel fay hattıdır ve ilçenin doğrudan altından geçmektedir. Bu yerel fay İstanbul deprem risk değerlendirmelerinde ayrı bir parametr olarak ele alınmaktadır. Tuzla Fayı üzerindeki aktivite ve olası segment kırılması ilçe için özgün bir senaryo oluşturmaktadır. Tersane bölgelerinin yaygınlığı ve ağır sanayi tesislerinin varlığı büyük bir depremde ikincil tehlikeleri artırmaktadır: gemi havuzu çöküşü, yakıt tankları sızıntısı ve yanıcı madde yangınları bu tehlikeler arasındadır. Marmara kıyısındaki İçmeler tatil bölgesi büyük bir depremde tsunami riski altındadır. AFAD kıyı tahliye planlaması bu bölgeyi kapsamaktadır.

İstanbul Anadolu yakasında Kuzey Anadolu Fayı kolu etkisi; hızlı büyüme ve çarpık yapılaşma mirası, 1999 depreminde hasar, teknoloji merkezi dönüşümü ile kentsel yenileme iç içe.

Ümraniye, İstanbul'un Anadolu yakasında, son yirmi yılda büyük dönüşüm geçiren ve İstanbul'un teknoloji merkezi olarak öne çıkan ilçedir. Nüfusu 700.000'i aşmaktadır. Koşuyolu Teknokent ve büyük teknoloji şirketlerinin genel merkezlerine ev sahipliği yapan ilçe, aynı zamanda yoğun konut dokusunu barındırmaktadır. Kuzey Anadolu Fayı'nın Anadolu yakasındaki kollarına yakınlık ilçeyi sismik risk altında tutmaktadır. 1999 Marmara Depremi'nde Ümraniye'de hasar gözlemlenmiştir. 1980-2000 döneminin hızlı yapılaşmasının bıraktığı konut stoku önemli ölçüde eski durumdadır. Teknopark ve ofis bölgelerindeki modern yapılar güncel deprem standartlarına göre inşa edilmiştir; ancak çevre konut mahallelerindeki eski yapılar dönüşüm beklemektedir. Ümraniye'nin Çakmak ve Atatürk Mahallesi gibi kesimlerinde kentsel dönüşüm hız kazanmış; bazı bölgelerde eski yapılar yıkılarak modern konutlar inşa edilmiştir.