Tarihi Binalarda Kentsel Dönüşüm Değil, 'Tarihi Dönüşüm' (Restorasyon)
Türkiye, binlerce yıllık medeniyetlere ev sahipliği yapmış eşsiz bir coğrafyadır. Mardin'in sarı kalker taşlı evleri, Kars'ın Baltık mimarisi, Amasya'nın yalıboyu ahşap konakları veya İstanbul Tarihi Yarımada'daki sivil mimari örnekleri bu zenginliğin parçasıdır. Ancak bu tarihi evlerin büyük bir kısmı yaşlanmış, statik olarak yorulmuş veya modern yaşamın (yalıtım, ısıtma, tesisat) gerisinde kalmıştır.
Eğer eviniz bu tür tarihi bir bölgedeyse, 6306 sayılı Kentsel Dönüşüm Kanunu'nun o meşhur 'Riskli Yapı Tespiti yap, kepçeyle yık, yerine betonarme apartman dik' kuralı İŞLEMEZ! Bu bölgelerde 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu devreye girer ve yetki, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'ndan çıkarak Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarına (halk arasındaki adıyla Anıtlar Kurulu'na) geçer. Peki, sit alanında veya tescilli bir evde oturuyorsanız çürüyen evinizi nasıl yenileyeceksiniz? Adım adım inceleyelim.
Tescilli Yapı ile Sit Alanındaki Tescilsiz Yapı Arasındaki Fark
Sürece başlamadan önce evinizin hukuki statüsünü e-Devlet üzerinden (Tapu Bilgileri) veya ilgili belediyenin KUDEM (Koruma Uygulama ve Denetim Büroları) biriminden öğrenmeniz şarttır.
- Tescilli Sivil Mimari Örneği (Tarihi Eser): Eviniz bizzat devlet tarafından korunması gereken tarihi bir eser olarak tescillenmiştir. Bu evi KESİNLİKLE yıkamazsınız (cezaevine kadar giden ağır yaptırımları vardır). Evin orijinal malzemesiyle (taşsa taş, ahşapsa ahşap) aslına uygun olarak restore edilmesi, çürüyen taşıyıcıların mikro müdahalelerle güçlendirilmesi şarttır.
- Tescilsiz Ama 'Kentsel Sit Alanı' İçindeki Yapı: Eviniz tarihi bir eser olmayabilir (örneğin 1980'lerde yapılmış sıradan bir tuğla/beton ev olabilir) ancak tarihi bir mahallenin (sit alanının) içindedir. Bu evi kentsel dönüşümle yıkabilirsiniz ancak yerine yapacağınız yeni bina kafanıza göre veya müteahhidin kâr edeceği şekilde tasarlanamaz. Yeni binanın yüksekliği, dış cephe rengi, pencere boyutları ve çatı tipi, o tarihi mahallenin 'Silüetine (Görsel Dokusuna)' uymak zorundadır. Anıtlar Kurulu bu projeyi onaylamadan inşaata bir çivi bile çakamazsınız.
3R Kuralı: Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri
Tescilli tarihi evinizi yenilemek (güçlendirmek) istediğinizde standart bir mimar veya müteahhitle çalışamazsınız. Restorasyon uzmanı (yüksek mimar) yetkisine sahip profesyonellerle çalışmanız gerekir. Anıtlar Kurulu sizden sırasıyla şu 3 projeyi (3R) hazırlayıp kurula sunmanızı ister:
- Rölöve: Binanın bugünkü (yıkık, dökük, çürümüş) halinin en ince ayrıntısına kadar (lazer tarayıcılarla) milimetrik olarak çizilmesi.
- Restitüsyon: Binanın ilk yapıldığı günkü (orijinal) halinin tarihi belgeler, eski fotoğraflar ve mimari izler ışığında kağıda dökülmesi.
- Restorasyon: Binanın bugünkü halinden, orijinal haline nasıl dönüştürüleceğinin, tesisatının nasıl yenileneceğinin ve hangi taşıyıcı güçlendirme malzemelerinin (epoksi, çelik gergiler vb.) kullanılacağının projelendirilmesidir.
Bu projelerin Anıtlar Kurulu tarafından incelenip onaylanması, bölgenin yoğunluğuna göre aylar hatta bazen yıllar sürebilir.
Kültür Bakanlığı ve TOKİ'den 'Tarihi Dönüşüm' Hibeleri
Tarihi bir evi restore etmek, ince el işçiliği (taş ustası, ahşap oyma ustası vb.) gerektirdiği için standart bir betonarme bina yapmaktan katbekat daha pahalıdır. Devlet, vatandaşın bu ağır yükün altında ezilmemesi ve tarihi dokunun korunması için muazzam finansal destekler sunar:
1. Kültür ve Turizm Bakanlığı Geri Ödemesiz Hibeleri
Bakanlık her yıl (genellikle Ocak-Şubat aylarında) başvuruları açar. Tescilli yapılar için iki tür hibe verilir:
- Proje Yardımı (Hibe): Yukarıda bahsettiğimiz 3R (Rölöve, Restitüsyon, Restorasyon) projelerini mimarlara çizdirmeniz için gereken paranın (Bakanlıkça belirlenen limite kadar) karşılıksız olarak size ödenmesi.
- Uygulama Yardımı (Hibe): Kuruldan onaylanmış projenin inşaatını (restorasyonunu) başlatmak için işçilik ve malzeme masraflarının büyük bir bölümünün devlet tarafından karşılıksız (hibe) olarak karşılanması.
2. TOKİ Tarihi Eser Restorasyon Kredisi
Eğer hibeler yetmezse, TOKİ (Toplu Konut İdaresi Başkanlığı) her yıl tescilli sivil mimari örneklerinin onarımı için çok düşük faizli ve 10 yıl (120 ay) vadeli 'Restorasyon Kredisi' tahsis etmektedir. Kredi tutarları her yıl güncellenmekte olup, geri ödemeleri enflasyon oranlarına göre değil, çok daha sabit ve ödenebilir şartlarda düzenlenmektedir.
Özetle: Tarihi bir mahallede veya tescilli bir evde kentsel dönüşüm bir rant veya metrekare büyütme aracı değildir. Amaç, kültürel mirası depreme dayanıklı ve yaşanabilir hale getirerek geleceğe aktarmaktır. Devletin sunduğu fonları doğru kullanarak, hem can güvenliğinizi sağlayabilir hem de paha biçilemez tarihi bir konağa sahip olabilirsiniz.