Risk Skoru Nedir, Neden Önemlidir?
Risk skoru, bir binanın deprem ve benzeri afet risklerine karşı ne kadar savunmasız olduğunun sayısal bir göstergesidir. Bu araç bilimsel bir yapı güçlendirme raporu vermez; ancak mevcut verilere dayanarak hızlı bir ön değerlendirme sunar ve kentsel dönüşüm sürecinde öncelik sıralamasını anlamanıza yardımcı olur.
Türkiye'de yaklaşık 8 milyon bina 1999 öncesi (Gölcük depremi öncesi) inşaat yönetmelikleriyle inşa edilmiştir. Bu yapıların büyük bölümü günümüz deprem yönetmeliklerinin çok altında kalmaktadır. Risk skoru, bu binaları önceliklendirmeye yönelik politikaların temelini oluşturur.
Yapım Yılı Neden Bu Kadar Belirleyici?
Türkiye'de deprem yönetmelikleri birkaç önemli kırılma noktasına sahiptir: 1975 yönetmeliği, 1997 yönetmeliği ve 2018 Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY). Her yeni yönetmelik daha katı taşıyıcı sistem gereksinimleri getirmiştir.
1975 öncesi inşa edilmiş binalar (yani 50 yılı aşkın binalarda) hiçbir deprem yönetmeliğine göre tasarlanmamış ve betonun kalitesi oldukça düşük olabilir. 1975-1999 arası inşaatlarda yönetmelik var ancak uygulamada ciddi eksiklikler görülmüştür. 1999 Marmara depremi sonrası denetimler sıkılaşmıştır; 2018 yönetmeliği ise günümüzün en katı standardını temsil eder.
Kat Adedi Riski Nasıl Etkiler?
Bina yüksekliği, deprem kuvvetlerini doğrudan etkiler. Genel kural olarak kat adedi arttıkça deprem yükü ve tepe noktası hareketi artar. Ancak bu ilişki doğrusal değildir: düzgün tasarlanmış yüksek yapılar, kötü tasarlanmış alçak yapılardan daha güvenli olabilir.
Risk analizi açısından kat adedi tek başına yeterli değildir; taşıyıcı sistem türü (betonarme çerçeve, perde duvarlı sistem, yığma) ile birlikte değerlendirilmelidir. Bu hesaplayıcı yalnızca kat adedini bir parametre olarak kullanır; taşıyıcı sistem analizi için mutlaka bir inşaat mühendisiyle çalışılmalıdır.
Zemin Tipi Risk Üzerindeki Etkisi
Zemin, deprem hasarında belki de en belirleyici faktördür. Zayıf, dolgu ve alüvyon zeminlerde deprem dalgaları kuvvetlenir (amplifikasyon etkisi). 1999 Gölcük depreminde dolgu zemin üzerine inşa edilmiş binalar aynı bölgedeki kaya zemin üstündeki binalardan çok daha fazla hasar görmüştür.
Bu hesaplayıcıda zemin tipi için üç kategori vardır: sağlam (kaya, sert zemin), orta (kum, çakıl gibi geçirgen zeminler) ve zayıf (dolgu, bataklık, alüvyon). Binanızın altındaki zemin tipini bilmiyorsanız yapı izin dosyasındaki zemin etüdü raporuna ya da yerel belediyeden temin edebileceğiniz zemin haritasına bakabilirsiniz.
Sonraki Adımlar: Profesyonel Değerlendirme
Bu hesaplayıcının sonucu yüksek çıkıyorsa paniklememeniz gerekir; bu bir ön gösterge olup kesinlikle resmi riskli yapı tespiti yerine geçmez. Yüksek puan alan yapılar için önerilen adımlar şunlardır:
1. Lisanslı bir inşaat mühendisinden yapı incelemesi talep edin. 2. Binanızın bulunduğu ilin riskli alan veya rezerv yapı alanı kapsamında olup olmadığını araştırın. 3. Yeterli kat maliki desteği varsa Bakanlık'tan resmi riskli yapı tespiti başvurusu yapın. 4. Tespit olumlu çıkarsa tahliye, yıkım ve yeniden inşa süreçleri için kentsel dönüşüm danışmanlığı alın.