Kentsel Dönüşümde 'Pozitif Ayrımcılık' ve Sosyal Devlet İlkesi
Kentsel dönüşüm, sağlıklı ve genç bireyler için bile taşınması, bütçe planlaması ve bürokrasisi ile son derece yıpratıcı bir süreçtir. Ancak bu süreci tekerlekli sandalye kullanan bir engelli, görme yetersizliği olan bir birey, vatan için bedel ödemiş bir gazi veya şehit eşi olarak yaşamak çok daha farklı zorluklar barındırır.
Türkiye Cumhuriyeti, sosyal devlet ilkesi ve Anayasa'nın 10. maddesindeki 'Pozitif Ayrımcılık' kuralı gereğince, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında bu dezavantajlı gruplara özel finansal ayrıcalıklar ve mimari güvenceler sunmaktadır. 2026 yılı güncel mevzuatına göre, riskli yapısını yenilemek isteyen dezavantajlı vatandaşlarımızın bilmesi gereken tüm ekstra hakları, kredi indirimlerini ve erişilebilirlik şartlarını detaylıca inceleyelim.
1. Finansal Avantajlar: Ekstra Faiz İndirimi ve Kredi Şartları
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, kentsel dönüşüm kredisinin (yapım kredisi) faiz yükünü hafifletmek için standart vatandaşlara belirli bir oranda faiz desteği (sübvansiyon) sağlar. Ancak söz konusu dezavantajlı gruplar olduğunda bu destek artırılır.
Kimler Bu Ekstra İndirimden Faydalanabilir?
- Engelli Vatandaşlar: Tam teşekküllü devlet hastanelerinden alınmış Sağlık Kurulu Raporu ile en az %40 ve üzeri engelli olduğunu belgeleyen mülk sahipleri.
- Şehit Yakınları: Şehidin dul eşi, yetim çocukları veya (bunlar yoksa) anne ve babası.
- Gaziler: Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) veya Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından 'Gazi' veya 'Malul' statüsü verilmiş vatandaşlar ile dul eşleri.
Finansal Destek Nasıl İşler?
Eğer yukarıdaki statülerden birine sahipseniz, Bakanlığın standart olarak uyguladığı faiz desteği oranına ek olarak (2026 güncel tebliğlerine göre değişmekle birlikte genellikle) Yıllık Ek %0.50 ile %1.00 arasında ilave faiz desteği sağlanır. Örneğin; standart bir vatandaş için banka kredisi aylık %0.99 faiz oranına denk geliyorsa, engelli veya gazi mülk sahibi için bu oran aylık %0.89 veya daha altına düşebilir. Milyonlarca liralık uzun vadeli (120 ay) bir kredide bu ufak gibi görünen puan farkları, toplam geri ödemede on binlerce liralık bir avantaj (tasarruf) yaratır.
Not: Bu haktan faydalanabilmek için tapunun doğrudan dezavantajlı kişinin üzerine kayıtlı olması ve krediyi de bu kişinin (veya yasal vasisinin) kullanması şarttır.
2. Mimari Güvence: Yeni Binada 'Erişilebilirlik' Zorunluluğu
Eski binaların en büyük sorunu, merdivenlerin dikliği, asansörlerin dar olması veya bina girişlerinde rampa bulunmamasıdır. Kentsel dönüşümle sıfırdan yapılacak bir binada müteahhidin insafına kalmazsınız; 'Erişilebilirlik Yönetmeliği' sizin en büyük yasal silahınızdır.
Güncel Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ne göre kentsel dönüşüme giren ve yeniden inşa edilen binalarda şu standartların sağlanması YASAL ZORUNLULUKTUR:
- Bina Girişleri ve Rampalar: Bina ana girişinde basamak varsa, TS 9111 standartlarına uygun eğimde (maksimum %8 eğim) tekerlekli sandalye rampası veya engelli asansörü platformu yapılmak zorundadır.
- Asansör Ebatları: Yapılacak yeni asansör kabinleri, bir tekerlekli sandalyenin rahatça girip manevra yapabileceği boyutlarda (genellikle minimum 80 cm net kapı açıklığı ve kabin içi yeterli derinlik) tasarlanmalıdır. Asansör düğmeleri kabartmalı (Braille alfabesi) ve sesli uyarı sistemine sahip olmalıdır.
- Otopark Tahsisi: Otoparkı olan yeni projelerde, otopark alanının en az %5'i (veya yönetmelikte belirtilen adedi) tekerlekli sandalye kullanımına uygun genişlikte 'Engelli Otoparkı' olarak çizilmeli ve işaretlenmelidir.
Eğer müteahhit bu mimari zorunlulukları projesine eklemezse belediyeden İnşaat Ruhsatı alamaz. Eğer projede çizdiği halde inşaat bittiğinde bunları yapmamışsa (veya baştan savma yapmışsa) belediye binaya İskan (Yapı Kullanım İzni) VERMEZ.
3. Tahliye ve Vekalet Süreçlerinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Zihinsel Engelli Maliklerin Durumu (Vasi Tayini)
Eğer binada zihinsel engelli (kısıtlı) bir tapu sahibi varsa, bu kişinin yerine doğrudan bir akrabası kentsel dönüşüm sözleşmesine imza atamaz. Sulh Hukuk Mahkemesi'nden 'Vasi Tayini' kararı alınması şarttır. Daha da önemlisi, vasinin o kişinin evini yıkıp müteahhide kat karşılığı verebilmesi için mahkemeden ayrıca 'Gayrimenkul Satış/Devir İzni (Hâkim Onayı)' alması gerekir. Bu süreç 3-6 ay sürebileceğinden, apartman yönetimlerinin süreci başlatmadan önce bu hukuki durumu planlaması şarttır.
Tahliye Lojistiği (Ek Süre Verilir mi?)
Riskli yapı ilan edilen binaların boşaltılması için kanun herkese eşit olarak '60 günden az olmamak üzere' süre tanır. Yasal olarak engelliler için ekstra bir 'istisna süresi' kanunda yazmasa da, idari pratikte Mülki İdare Amirleri (Kaymakamlık/Valilik) tahliyenin fiziksel zorluklarını göz önüne alarak, tahliye ve elektrik/su kesme işlemlerinde dezavantajlı ailelere Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ekipleri (Sosyal Yardımlaşma Vakfı) aracılığıyla hem ek süre tanınmasında inisiyatif kullanmakta hem de taşınma/lojistik desteği sağlayabilmektedir.