Ağrı Kentsel Dönüşüm, Yalıtımlı Yeni Bina Yapımı ve Devlet Destekleri

Orta/Yüksek (Malzeme Yorgunluğu ve Donma-Çözülme Kaynaklı)

Ağrı Merkez ilçesi, düz bir ova üzerine kurulu olup, yapı stoğunun büyük bir kısmı ekonomik ömrünü tamamlamış yığma tuğla veya kalitesiz betonarme binalardan oluşmaktadır. Kentsel dönüşüm, özellikle Cumhuriyet ve Fırat mahallelerinde yoğunlaşmaktadır. Bu bölgelerde eski binaların yıkım süreci kolay olsa da, yeni binaların inşası sırasındaki iklim kısıtlamaları müteahhitleri ve ev sahiplerini zorlamaktadır. Eksik veya kalitesiz malzeme kullanımının kışın -30 derecelere varan soğuklarda binanın taşıyıcı sistemine verdiği zarar, riskli yapı tespit raporlarında en çok karşılaşılan sorundur. Merkez ilçede belediye ve TOKİ işbirliği ile yürütülen projelerde, yatay mimari, kapalı otopark alanları ve merkezi payölçerli yüksek kapasiteli ısıtma sistemleri standart hale getirilmektedir.

Yüksek (Doğu Anadolu Fay Sistemi, Eski Yapı ve İklim Stresi)

Diyadin, Ağrı iline bağlı, Doğu Anadolu'nun sert iklim koşullarında, İran sınırına yakın konumlanan stratejik bir ilçedir. Termal su kaynaklarıyla da tanınan ilçe, bölgenin özgün coğrafyasına karşın yaşam standardı açısından ciddi zorluklarla boğuşmaktadır. Diyadin, Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin yakın etkisi altındadır. Bölgede tarihsel olarak yaşanmış büyük depremler (1976 Çaldıran, 2011 Van gibi yakın şiddetli olaylar), mevcut yapı stoğunu ciddi ölçüde tehlikeye atmıştır. İlçedeki yapıların büyük çoğunluğu; yetersiz donatı, düşük beton kalitesi ve iklim stresine dayanımsız dış cephe malzemeleriyle inşa edilmiştir. Kışları eksi 20-30 derece altına inen sıcaklıklar, yapı malzemeleri üzerinde son derece yıkıcı bir don-çözünme döngüsü yaratmaktadır. Beton gözenek suyu donarak genişler; zamanla beton kararır, donatı açığa çıkar ve paslanır. Bu iklim stresi, depremin tek başına oluşturacağından çok daha hızlı yapısal yıpranmaya neden olmaktadır. Diyadin için doğru mimarlık; soğuk iklime uygun yalıtım, enerji verimliliği ve sismik performansı eş zamanlı kapsayan bütünleşik bir yaklaşım gerektirmektedir.

Yüksek (Sınır İlçesi, Sismik Risk ve Rüzgar-Don İklim Stresi)

Doğubayazıt, İran sınırına komşu, Ağrı Dağı'nın eteklerinde kurulmuş, Türkiye'nin en uç doğu ilçelerinden biridir. Gürbulak Gümrük Kapısı aracılığıyla sürdürülen sınır ticareti, ilçeye görece dinamik bir ekonomi kazandırmaktadır. Ancak bu ekonomik canlılık, yapı stoğunun yenilenmesi konusunda aynı ölçüde yansıma bulmamaktadır. Doğubayazıt, 1976 Çaldıran depremi başta olmak üzere tarihsel olarak ağır depremlerden etkilenmiştir. Bu depremlerde kısmen hasar gören yapıların bir bölümünün onarılmadan ya da geçici yamayla uzun yıllar kullanılmaya devam ettiği bilinmektedir. Günümüzde ilçedeki yapı stoğunun önemli bir kısmı, hem tarihsel deprem hasarını hem de kışları eksi 25 dereceye düşen iklim stresini taşıyan ciddi bir risk profili sergilemektedir. İshak Paşa Sarayı çevresindeki sit alanı, bu bölgede yapılaşmayı Kültür Bakanlığı koordinasyonuyla yürütmeyi zorunlu kılmaktadır. Tarihi çevreyle uyumlu dönüşüm projeleri, hem yerel halkın konut güvenliğini artırmak hem de turizm değerini korumak açısından büyük önem taşımaktadır.

Yüksek (Kuzey Anadolu-Doğu Anadolu Fay Etkileşim Bölgesi)

Eleşkirt, Ağrı iline bağlı, yüksek rakımlı ve kışları son derece sert geçen bir ilçedir. Tarihsel açıdan Horasan-Kuzey İran kervan yolları üzerinde yer alan ilçe, günümüzde küçük ölçekli tarım ve hayvancılıkla geçimini sürdürmektedir. Nüfusu son yıllarda göç nedeniyle belirgin biçimde azalmıştır. Eleşkirt, birden fazla fay sisteminin etkileşim alanında bulunmaktadır. Bu tektonik kırılganlık, ilçe genelinde yaşanan tarihsel depremlere de yansımıştır. Yapı stoğunun büyük bölümü hem eski (1960-1985) dönem yapım standartlarına hem de yüksek rakımın getirdiği don-çözünme stresine maruz kalmaktadır. Bölgede kış aylarında eksi 30 dereceye ulaşan sıcaklıklar, beton ve yığma yapılarda son derece yıkıcı bir kimyasal bozulma sürecini tetiklemektedir. Eleşkirt'te nüfus kaybıyla birlikte pek çok yapı terk edilmiştir. Bu yapıların bir kısmı, çöküntü ve yangın riski oluşturacak düzeyde harap hale gelmiştir. Kalan nüfusun yaşlı ve sabit gelirli olması, özel sektör dönüşüm ilgisini sınırlamakta; çözümü devlet destekli programlara yöneltmektedir.

Yüksek Risk – Hamur, Ağrı'nın dağlık ve kırsal yapısıyla öne çıkan bir ilçesidir. Bölgedeki yapı stoğunun büyük çoğunluğu deprem yönetmeliklerinden önce inşa edilmiş olup zemin taşıma gücü düşük alüvyal ve kayalık arazi yapısı bölgenin sismik riskini artırmaktadır.

Hamur ilçesi, Ağrı'nın güneybatısında yer alan, hayvancılık ve küçük ölçekli tarımın geçim kaynağı olduğu kırsal bir yerleşim alanıdır. İlçe merkezinde ve köylerde yapılaşma büyük ölçüde 1980 öncesine dayanmakta olup bu yapılar günümüz deprem yönetmeliklerini karşılamamaktadır. Bölgede yürütülen kentsel dönüşüm çalışmaları devlet destekli konut projeleriyle sınırlı kalmaktadır. TOKİ'nin kırsal konut projeleri kapsamında bir kısım yıkık ve riskli konutun yenilenmesi planlanmış olsa da uygulamanın yavaş ilerlediği görülmektedir. İklimsel koşullar da yapı güvenliğini etkileyen önemli bir faktördür. Uzun ve sert geçen kışlar, don-çözülme döngüleri nedeniyle yığma taş ve tuğla yapıların temel ve duvar sistemlerinde ciddi hasarlar oluşmaktadır. Bu durum kentsel dönüşüm ihtiyacını daha da acil kılmaktadır. Hamur'da yaşayan vatandaşların büyük çoğunluğunun düşük gelir grubunda yer alması, kentsel dönüşüm sürecinde finansal destek mekanizmalarının doğru kullanılmasını kritik hâle getirmektedir. Kira yardımı, düşük faizli kredi ve yarısı bizden kampanyaları bu süreçteki en önemli araçlar arasında yer almaktadır.

Yüksek Risk – Patnos, Ağrı'nın en kalabalık ilçelerinden biridir ve nüfus yoğunluğuyla birlikte riskli yapı oranı da yüksektir. Bölge, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etkileşim alanında yer almakta olup zemin koşulları da yapı güvenliğini olumsuz etkilemektedir.

Patnos, Ağrı'nın güneybatısında yer alan ve bölgenin önemli ticaret merkezi konumundaki ilçesidir. İlçenin görece yüksek nüfusu, kentsel dönüşüm ihtiyacını hem kırsal hem de kentsel ölçekte ele almayı zorunlu kılmaktadır. Merkezdeki konut stoğunun büyük bölümü 1980'ler ve öncesine ait olup bu yapıların önemli bir kısmı yığma veya zayıf betonarme sistemlerle inşa edilmiştir. Yapı kalitesindeki düşüklük, özellikle çok katlı eski apartmanlar için ciddi bir sismik risk oluşturmaktadır. Patnos'ta kentsel dönüşüm bilinci giderek artmakla birlikte, finansman erişimi hâlâ en büyük engel olmaya devam etmektedir. Yerel müteahhit kapasitesinin sınırlı olması da dönüşüm sürecini yavaşlatmaktadır. Devletin sağladığı destekler ve kampanyalar, halkın dönüşüme yönelmesini kolaylaştırmaktadır. Bölgedeki zemin yapısı yer yer killi ve sıkışabilir özellikler taşıdığından yeni yapılar için kapsamlı zemin etüdü ve güçlü temel sistemleri zorunludur. İlçe belediyesinin kentsel dönüşüm planlamasına aktif katılımı, sürecin koordineli ilerlemesini desteklemektedir.

Orta-Yüksek Risk – Taşlıçay, Ağrı iline bağlı küçük ve kırsal nitelikli bir ilçedir. Yapı stoğunun tamamına yakını kırsal konut niteliğinde olup mevcut binaların büyük çoğunluğu günümüz deprem standartlarını karşılamamaktadır.

Taşlıçay, Ağrı'nın küçük ilçeleri arasında yer almakta olup ekonomik faaliyetler ağırlıklı olarak hayvancılık ve tarıma dayanmaktadır. Nüfusun sınırlı olması nedeniyle kentsel anlamda yapılaşma düzeyi düşük kalmakta; mevcut konutların büyük bölümü köy ve kırsal niteliğindedir. Bölgedeki yapı stoğunun önemli bir kısmı yığma taş ve kerpiç malzemeyle inşa edilmiş olup bu yapılar deprem yüklerine karşı son derece kırılgandır. Özellikle uzun süredir bakım yapılmayan binaların zemin-temel bağlantısı güvenilir değildir. Taşlıçay'da kentsel dönüşüm uygulaması, kırsal dönüşüm ve afet konutu projeleri çerçevesinde değerlendirilmelidir. Merkezi hükümetin kırsal alanlara yönelik konut yenileme programları, bu ilçede yapı güvenliğini artırmanın en pratik yolunu sunmaktadır. Bölge sakinleri için en önemli endişe, dönüşüm sürecinde geçici barınma ve taşınma maliyetlerinin karşılanmasıdır. Devlet desteğiyle sağlanan kira yardımı ve taşınma desteği bu süreçte kritik bir işlev üstlenmektedir.

Yüksek Risk – Tutak, aktif fay hatlarına yakınlığı ve zemin koşullarıyla birlikte değerlendirildiğinde önemli bir sismik risk barındırmaktadır. İlçedeki yapı stoğunun büyük çoğunluğu 1975 öncesine ait olup modern deprem standartlarını karşılamamaktadır.

Tutak ilçesi, Ağrı iline bağlı olup bölgenin tarihsel yerleşim alanlarından birini oluşturmaktadır. İlçe ekonomisi ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılığa dayanmakta; bu durum nüfusun dönüşüm yatırımları için sınırlı finansal kapasiteye sahip olduğunu göstermektedir. Tutak'ta mevcut yapı stoğunun büyük bölümü yığma taş, kerpiç ve 1970-80'lere ait düşük kaliteli betonarme yapılardan oluşmaktadır. Bu yapıların önemli bir kısmı zemin-kat bağlantısı yetersiz olduğundan deprem yüklemelerinde ciddi hasar alma riski taşımaktadır. Bölgenin coğrafi konumu, kış aylarında uzun süren kar ve don dönemleri nedeniyle yapı malzemelerinin hızla yıpranmasına yol açmaktadır. Özellikle çatı ve cephe sistemlerindeki bozulmalar, yapı bütünlüğünü tehdit eden önemli bir faktör olarak öne çıkmaktadır. Tutak'ta kentsel dönüşüm sürecinin hayata geçirilmesi için TOKİ destekli kırsal konut programları ile bakanlık afet riski programlarından yararlanmak en uygulanabilir yaklaşımdır. Hem bireysel hem de toplu başvuru modelleri ilçe özelinde değerlendirilmelidir.