Batman Kentsel Dönüşüm, Çarpık Kentleşme ve Yüksek Yeraltı Suyu

Çok Yüksek (Sıvılaşma, Taşkın ve Ruhsatsız Yapı Stoğu)

Batman Merkez ilçesinde kentsel dönüşüm, şehrin kalbine saplanmış İluh Deresi çevresindeki devasa rehabilitasyon projesiyle anılır. İluh ve Bağlar gibi mahallelerde binaların büyük çoğunluğu imar affından faydalanmış ancak statik olarak hiçbir güvenliği olmayan, yığma veya zayıf kolonlu gecekondulardır. Bu bölgedeki binalar her yoğun yağışta sel suları ve yüksek taban suyu sebebiyle ağır hasar görmektedir. Batman Belediyesi ve Çevre, Şehircilik Bakanlığı, İluh Deresi'nin etrafını 'Kentsel Dönüşüm Alanı' ilan ederek binaları hızla kamulaştırmakta, yeşil alan/park açmakta ve vatandaşları TOKİ rezerv konutlarına borçlandırma usulüyle taşımaktadır. Diğer yandan Kültür, Şafak ve Gültepe gibi nispeten planlı ama 30 yaşına merdiven dayamış kooperatif binalarında ise müteahhit-vatandaş anlaşmalarıyla 'yerinde dönüşüm' yapılmaktadır. Ancak Batman ovasındaki alüvyon zemin yüzünden, yeni binalarda bodrum kat kazısı yapıldığında anında su fışkırmaktadır. Müteahhitler, yüksek su yalıtımı (bohçalama), radye temel ve sülfata dayanıklı beton maliyetlerini kurtarmak için yüksek emsal (kat artışı) talep etmektedir. Belediye ise sismik güvenlik ve sıvılaşma riski nedeniyle yüksek kata izin vermemekte, süreç vatandaşın cebinden 'kentsel dönüşüm kredisi' kullanmasına doğru gitmektedir.

Yüksek Risk – Beşiri, Dicle Nehri kıyısında konumlanan ve Güneydoğu Anadolu'nun aktif fay sistemlerine yakın bir ilçedir. Tarihsel deprem kayıtları önemli sismik aktiviteye işaret etmektedir. Dicle alüvyon ovası üzerindeki yapılar zemin sıvılaşması riski taşımaktadır.

Beşiri, Batman iline bağlı Dicle Nehri kıyısında konumlanan, tarım ve petrol yatakları açısından stratejik bir ilçedir. Güneydoğu Anadolu Bindirme Kuşağı'nın etkisi altındaki bölge, 1975 Lice ve 2011 Van depremlerinin artçı etkilerinin hissedildiği bir coğrafyadadır. Dicle Nehri'nin oluşturduğu geniş alüvyon ova tabanı, sismik zemin büyütmesi ve sıvılaşma açısından önemli risk faktörü oluşturmaktadır. İlçedeki konut stoğu büyük ölçüde tek katlı kerpiç, yığma taş ve 1970-1990 dönemine ait basit betonarme yapılardan oluşmaktadır. Petrol sahalarına yakınlığı nedeniyle bölgede çalışan nüfus mevsimlik hareketlilik göstermektedir. Kentsel dönüşüm sürecinde hem yapısal güvenlik hem de petrol faaliyetlerinin çevresel etkilerinin ele alınması gerekmektedir.

Yüksek Risk – Gercüş, Batman iline bağlı, Güneydoğu Anadolu fay sistemleri üzerinde konumlanan dağlık bir ilçedir. Tarihsel sismik aktivite yüksek olup bölgedeki yığma taş ve kerpiç yapılar deprem güvenliği açısından kritik risk barındırmaktadır.

Gercüş, Batman ilinin güneydoğusunda, Güneydoğu Toroslar'ın eteklerinde konumlanan küçük bir dağ ilçesidir. Bölge, Güneydoğu Anadolu Bindirme Zonu'nun aktif segmentlerine yakın konumuyla yüksek sismik aktivite riski altındadır. İlçenin mevcut yapı stoğu büyük ölçüde geleneksel yığma taş ve kerpiç yapılardan oluşmaktadır; bu yapılar herhangi bir deprem güçlendirmesi görmemiş olup çok ağır hasar riski taşımaktadır. Dağ ilçesi karakteriyle küçük nüfuslu olan Gercüş'te ekonomik kalkınma sınırlı kalmakta, bu durum yenileme kapasitesini kısıtlamaktadır. Bölgenin kültürel mirası ve tarihi taş yapıları, koruma ile deprem güvenliğinin dengelenmesini zorunlu kılmaktadır. Devlet desteklerinin etkin kullanımı ve toplu kentsel dönüşüm programları bu ilçe için kritik öneme sahiptir.

Yüksek Risk – Hasankeyf, 12.000 yıllık tarihe sahip antik bir kaya kentidir ve Ilısu Barajı'nın tamamlanmasıyla birlikte büyük bölümü su altında kalmıştır. Yeni Hasankeyf yerleşkesi, taşınan nüfusu barındırmak üzere yakın alanda inşa edilmiş olup bu yeni yapılar modern standartlara uygunluk bakımından izleme gerektirmektedir.

Hasankeyf, Batman iline bağlı, dünyada kesintisiz yerleşimin sürdüğü en eski insan yerleşkelerinden birini barındıran eşsiz bir ilçedir. Ilısu Barajı'nın 2019'da devreye girmesiyle tarihi ilçenin önemli bölümü Dicle Nehri'nin suları altında kalmıştır. Bu süreçte yaklaşık 3.000 kişi yeni Hasankeyf yerleşkesine taşınmış; 2010-2019 yılları arasında inşa edilen bu yapılar, deprem güvenliği standartları bakımından dikkatli izleme gerektirmektedir. Dicle Nehri ve baraj gölü çevresindeki zemin, artan su basıncı ve zemin nemi nedeniyle değişen stabilitesiyle yeni bir risk ortamı yaratmaktadır. Yeni yerleşkenin çevresinde henüz tam anlamıyla olgunlaşmamış alüvyon zemin katmanları da mevcuttur. Hasankeyf'in jeolojik ve kültürel özgünlüğü, kentsel dönüşüm sürecinde hem teknik hem de koruma perspektifinin bir arada değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Yüksek Risk – Kozluk, Batman iline bağlı Güneydoğu Anadolu Bindirme Zonu'nun aktif fay sistemleri üzerinde konumlanan bir ilçedir. Dicle Havzası'na ait alüvyon zemin ve tarihsel sismik aktivite yüksek deprem riski oluşturmaktadır. Mevcut kerpiç, yığma taş ve basit betonarme yapılar depreme karşı savunmasızdır.

Kozluk, Batman ilinin doğusunda, Güneydoğu Toroslar'ın batı eteklerinde konumlanan bir tarım ve petrol ilçesidir. Güneydoğu Anadolu Bindirme Kuşağı'nın etkisi altında olan bölge, orta-büyük depremlere sahne olmaktadır. İlçede geleneksel kerpiç ve yığma taş konutlar yaygın olup bunlar depreme karşı en savunmasız yapı kategorilerindedir. Petrol yataklarına yakınlığı nedeniyle bölge çevresel risk unsurları da barındırmaktadır. Nüfusun tarım ve petrol sektörüne bağımlılığı ekonomik kalkınmayı sınırlamakta; bu durum konut yenileme kapasitesini de kısıtlamaktadır. Devlet destekli toplu kentsel dönüşüm programları Kozluk için hayati önem taşımaktadır.

Yüksek Risk – Sason, Batman iline bağlı Güneydoğu Toroslar'ın yüksek kesimlerinde konumlanan dağlık bir ilçedir. Bölge aktif fay sistemleri yakınındadır; tarihsel sismik aktivite önemli risk oluşturmaktadır. Dağ topografyası heyelan riskini de beraberinde getirmektedir.

Sason, Batman ilinin en yüksek rakımlı ilçesi olup Güneydoğu Toroslar'ın engebeli dağ coğrafyasında yer almaktadır. Güneydoğu Anadolu Bindirme Zonu'nun kuzey kollarına yakın konumu yüksek sismik risk oluşturmaktadır. Dağ topografyasının eğimli yamaçları heyelan riskini de beraberinde getirmekte; bu risk özellikle yoğun yağış dönemlerinde artmaktadır. Geleneksel yığma taş ve kerpiç yapılar ilçede yaygın olup depreme karşı son derece savunmasızdır. Ekonomisi hayvancılık ve kısmen tarıma dayalı olan ilçenin kalkınma kapasitesi sınırlıdır. Ulaşım altyapısının yetersizliği, deprem anı ve sonrasındaki kurtarma ve yenileme çalışmalarını ek ölçüde güçleştirmektedir.