Bingöl Kentsel Dönüşüm, KAF-DAF Kesişimi ve Yüksek Riskli Yapı Yenileme

Çok Yüksek (Sürekli Sismik Aktivite ve Yorgun Yapı)

Bingöl Merkez ilçesi, geçmiş depremlerin izlerini taşıyan ve sürekli düşük/orta şiddetli sarsıntılara maruz kalan bir bölgedir. Şehir merkezindeki Kültür, Saray ve Yeşilyurt mahallelerinde bulunan 2000 yılı öncesi yapılmış 5 ila 8 katlı binalar en büyük risk grubunu oluşturur. Bu binaların taşıyıcı sistemleri (kolon ve kirişler), maruz kaldıkları ardışık depremler sebebiyle mikro düzeyde çatlamış ve taşıma kapasitelerini büyük ölçüde yitirmiştir (malzeme yorgunluğu). Kentsel dönüşüm sürecinde Bingöl Merkez'de uygulanan en katı kural, statik projelerde deprem ivme değerlerinin en üst katsayıdan hesaplanmasıdır. Normal illerde yeterli görülen perde beton oranı, Bingöl'deki yeni projelerde binanın taşıyıcı sisteminin bel kemiğini oluşturacak şekilde maksimize edilmektedir. Hatta kamu binalarında ve yeni büyük sitelerde 'Sismik İzolatör' kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır. Vatandaşların eski binalarını yenileme sürecinde en büyük şikayeti, artan yüksek mühendislik maliyetlerinin müteahhitler tarafından arsa sahiplerinden nakit (fark) olarak talep edilmesidir. Kışların uzun sürmesi inşaat sezonunu daraltmakta, bu da projelerin teslim sürelerinin gecikmesine yol açmaktadır.

Yüksek Risk – Adaklı, Doğu Anadolu Fay Zonu'nun etki alanında, Bingöl ilinin aktif sismik bölgesinde yer almaktadır. 1971 Bingöl depremi (6.9) ve 2003 Bingöl depremi (6.4) bölgeyi derinden etkilemiştir. Fırat Nehri kollarının oluşturduğu alüvyon vadi zemini sıvılaşma riski taşımaktadır.

Adaklı, Bingöl iline bağlı Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif etki alanında konumlanan küçük bir dağ ilçesidir. 1971 ve 2003 Bingöl depremleri bölgeyi büyük hasar bırakacak biçimde etkilemiş; mevcut yapıların önemli bölümü bu depremlerden sonra yeniden inşa edilmiştir. Ancak bu yenileme süreci her zaman güncel deprem yönetmeliklerine uygun gerçekleşmemiştir. Fırat'ın kolları olan Peri ve Munzur Suyu'nun oluşturduğu alüvyon vadi tabanları zemin büyütmesi ve sıvılaşma riski barındırmaktadır. Dağ yamaçlarındaki yapılarda ise heyelan tehlikesi mevcuttur. Ekonomisi hayvancılık ve tarıma dayalı olan ilçenin kalkınma kapasitesi sınırlıdır; bu durum yenileme finansmanını güçleştirmektedir.

Yüksek Risk – Genç, Bingöl iline bağlı Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etki alanındaki aktif sismik bölgede yer almaktadır. Fırat havzasının kollarının yarattığı alüvyon vadilerde zemin büyütmesi ve sıvılaşma riski mevcuttur. 1971 ve 2003 Bingöl depremleri ilçeyi etkilemiştir.

Genç, Bingöl ilinin Fırat havzası kollarından Peri Suyu yakınında konumlanan orta ölçekli bir ilçesidir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif segmentlerine yakın konumu yüksek sismik tehdit oluşturmaktadır. 1971 ve 2003 Bingöl depremleri Genç'te de önemli hasara yol açmış; depremlerin ardından yürütülen yapılaşma her zaman güncel yönetmeliklere uygun olmamıştır. Peri Suyu ve Fırat kollarının oluşturduğu vadi tabanları zemin büyütme ve sıvılaşma riski barındırmaktadır. Dağ yamaçlarında ise heyelan ve kaya düşmesi tehdidi mevcuttur. Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalı olan Genç'te kalkınma kapasitesi sınırlıdır; bu durum konut yenileme finansmanını da kısıtlamaktadır.

Yüksek Risk – Kiğı, Bingöl ilinin Doğu Anadolu Fay Zonu etkisindeki dağlık ilçelerinden biridir. Tarihsel sismik aktivite yoğun olan bölgede mevcut yığma taş yapılar yüksek deprem riski barındırmaktadır. Dağ topografyası heyelan riskini artırmaktadır.

Kiğı, Bingöl ilinin kuzeyinde, Fırat havzasına açılan dağlık vadilerde konumlanan küçük bir ilçedir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif kollarına yakın olan bölge, 1971 ve 2003 Bingöl depremleri tarafından derinden etkilenmiştir. İlçedeki mevcut yapılar büyük ölçüde geleneksel yığma taş ve kerpiç yapılardan oluşmaktadır; bu yapılar depreme karşı son derece savunmasızdır. Sarp dağ topografyası hem heyelan riskini artırmakta hem de malzeme ve işgücü naklini güçleştirmektedir. Nüfus göç nedeniyle azalmakta; terk edilmiş yapılar güvenlik belirsizliği yaratmaktadır. Devlet destekli toplu kentsel dönüşüm programları bu uzak dağ ilçesi için kritik öneme sahiptir.

Yüksek Risk – Solhan, Bingöl iline bağlı Fırat Nehri havzasındaki aktif sismik bölgede yer almaktadır. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etkisi altında olan ilçede 1971 ve 2003 Bingöl depremleri önemli hasar yaratmıştır. Fırat kollarının alüvyon tabanı sıvılaşma riski barındırmaktadır.

Solhan, Bingöl ilinin doğusunda, Peri Suyu ve Fırat havzasının kollarının birleşim bölgesinde konumlanan bir ilçedir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif etkisi altındaki Solhan, 1971 ve 2003 Bingöl depremlerinden önemli ölçüde etkilenmiştir. Fırat kollarının oluşturduğu alüvyon vadi tabanları zemin büyütmesi ve sıvılaşma riski barındırmaktadır. Mevcut yapı stoğu geleneksel yığma taş ve kerpiç yapıların yanı sıra deprem sonrası inşa edilen bazı betonarme yapılardan oluşmaktadır. Hayvancılık ve tarıma dayalı ekonominin sınırlılığı, konut yenileme kapasitesini de kısıtlamaktadır. Devlet destekli programlar Solhan için özellikle önem taşımaktadır.

Yüksek Risk – Yayladere, Bingöl ilinin küçük ve uzak dağ ilçelerinden biridir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etki alanında olan bölgede yüksek sismik aktivite riski mevcuttur. Geleneksel yığma taş yapılar hakim olmakla birlikte dağ topografyası heyelan riskini de beraberinde getirmektedir.

Yayladere, Bingöl ilinin en küçük ve en uzak ilçelerinden biridir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif segmentlerine yakın konumda yer almakta; 1971 ve 2003 Bingöl depremleri bölgeyi olumsuz etkilemiştir. İlçenin dağlık topografyasında geleneksel yığma taş evler yaygındır; bu yapılar depreme karşı çok savunmasız durumdadır. Yüksek rakım ve sert kış koşulları don-çözülme döngüsüyle yapısal yıpranmayı hızlandırmaktadır. Nüfus son yıllarda önemli ölçüde azalmış; ilçe neredeyse tamamen kırsal yerleşim görünümüne bürünmüştür. Devlet desteği olmadan kentsel dönüşüm sürecinin yürütülmesi ekonomik açıdan mümkün görünmemektedir.

Yüksek Risk – Yedisu, Bingöl ilinin kuzeydoğusunda, Doğu Anadolu ve Kuzey Anadolu fay sistemlerinin birbirine yaklaştığı yüksek riskli bölgede yer almaktadır. Tarihsel deprem yoğunluğu çok yüksektir. Mevcut yığma taş yapılar ve sarp topografya önemli tehlikeler oluşturmaktadır.

Yedisu, Bingöl ilinin en kuzeydoğu köşesinde, Doğu Anadolu ve Kuzey Anadolu fay sistemlerinin birbirine yaklaştığı tektonik açıdan son derece aktif bir bölgede yer almaktadır. Bu coğrafi konum, ilçeyi Türkiye'nin en yüksek sismik tehdit altındaki ilçeleri arasına sokmaktadır. 1971 Bingöl, 2003 Bingöl ve 2011 Van depremlerinin etkileri bu bölgeyi doğrudan ya da dolaylı biçimde sarsmıştır. Mevcut konut stoğu büyük ölçüde geleneksel yığma taş ve kerpiç yapılardan oluşmaktadır. Sarp dağ topografyası hem heyelan tehlikesini hem de ulaşım güçlüğünü artırmaktadır. Nüfus ciddi ölçüde azalmış; ilçe kentsel dönüşüm açısından devlet müdahalesi gerektiren en kırılgan ilçeler arasındadır.