Bitlis Kentsel Dönüşüm, Dereüstü Islah Projesi ve Tarihi Yenileme

Yüksek (Sel, Heyelan ve Çarpık Kentleşme)

Bitlis Merkez ilçesi, bir vadinin içine sıkışmış topoğrafyası sebebiyle arazi üretmenin imkansıza yakın olduğu bir yerdir. Kentsel dönüşüm, şehrin nefes alabilmesi ve tarihi dokusunun turizme kazandırılması için devlet eliyle (TOKİ ve Çevre, Şehircilik Bakanlığı) 'Riskli Alan' ve 'Rezerv Alan' ilan edilerek tepeden inme bir kararlılıkla yürütülmektedir. Dereüstü Islah projesi kapsamında yüzlerce iş yeri yıkılmış, esnaflar için vadinin daha uygun kesimlerinde veya şehrin çeperlerinde yeni ticaret merkezleri inşa edilmiştir. Zeydan ve Taş mahalleleri gibi yamaçlarda yer alan geleneksel taş yapılı Bitlis evlerinde ise durum farklıdır; buralarda kentsel dönüşüm demek 'aslına uygun restorasyon' demektir. Sit alanı kuralları gereği, tarihi taş binalar yıkılıp yerine betonarme yapılamaz. Ancak bu binaların modern yaşam şartlarına (doğalgaz, ısı yalıtımı, taşıyıcı kolon güçlendirmesi) uyarlanması maliyetli olduğundan, vatandaşlar genellikle buraları terk edip TOKİ'nin yeni inşa ettiği apartmanlara geçmeyi tercih etmektedir. Bu da tarihi mahallelerde 'terk edilmişlik' ve çökme sorununu beraberinde getirmektedir.

Yüksek (Göl Havzası Sıvılaşması ve Yorgun Yapı)

Tatvan, Van Gölü'nün batı kıyısında yer alan, Bitlis'in nüfus ve ticari olarak en hareketli ilçesidir. Tatvan'da kentsel dönüşümün odak noktası, göl kıyısındaki Sahil ve Kültür mahallelerindeki eski binalardır. Van Gölü havzası yumuşak, alüvyon ve suya doygun bir zemin yapısına sahiptir. Bu durum, deprem anında 'zemin sıvılaşması' (zeminin taşıma kapasitesini tamamen yitirmesi) riskini maksimum seviyeye çıkarır. 2011 Van depremlerinin etkisi Tatvan'da da yoğun olarak hissedilmiş, birçok binada gizli hasarlar (malzeme yorgunluğu) oluşmuştur. Tatvan'daki eski ve yüksek katlı binaların kentsel dönüşüm sürecinde, zemindeki yeraltı suyunun tahliyesi ve binanın fore kazıklarla sağlam zemine (anakayaya) oturtulması zorunludur. Ancak bu yüksek zemin iyileştirme maliyetleri, müteahhitlerin kat karşılığı anlaşma yapma iştahını kapatmakta, süreci kilitlenmeye doğru götürmektedir. Ayrıca göl seviyesindeki değişimler ve yüksek nem, mevcut eski binaların bodrum katlarında ağır donatı korozyonuna (demirlerin çürümesine) yol açmıştır.

Yüksek Risk – Adilcevaz, Van Gölü kuzeyinde Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etki alanında konumlanan yüksek riskli bir ilçedir. 2011 Van depremi (7.2) bölgeyi etkilemiş; ilçede yapısal hasar yaşanmıştır. Van Gölü alüvyon sahil şeridindeki yapılar zemin sıvılaşma riski taşımaktadır.

Adilcevaz, Bitlis iline bağlı Van Gölü'nün kuzeyinde, Süphan Dağı'nın güney eteklerinde konumlanan tarihsel ve kültürel açıdan önemli bir ilçedir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif segmentlerine yakın konumu nedeniyle bölge, Türkiye'nin en yüksek sismik tehdit bölgelerinden birini oluşturmaktadır. 2011 Van depremi ilçede de ciddi yapısal hasar yaratmış; pek çok yapı ya yıkılmış ya da ağır hasar görmüştür. Depremin ardından inşa edilen bazı yapıların kalite denetimi yetersiz kalmıştır. Van Gölü kıyısındaki alüvyon şeridinde zemin sıvılaşma riski mevcuttur. Tarihsel Urartular dönemine ait kale ve yerleşimler bölgenin arkeolojik değerini artırmaktadır. Kentsel dönüşüm sürecinde hem yapısal güvenlik hem de kültürel miras koruması dengesi gözetilmelidir.

Yüksek Risk – Ahlat, Van Gölü'nün kuzeyinde Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etkisinde yüksek sismik riski olan bir ilçedir. 2011 Van depremi bölgede hasar yaratmıştır. Tarihi Selçuklu mezarlığı ve kümbetleriyle dünya mirası değeri taşıyan ilçede, kentsel dönüşüm tarihi dokuyu koruma kaygısıyla yürütülmek zorundadır.

Ahlat, Bitlis iline bağlı Van Gölü'nün kuzey kıyısında konumlanan, 12. yüzyıldan kalma Selçuklu kümbetleri ve mezar taşlarıyla tanınan tarihsel açıdan önemli bir ilçedir. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alan Ahlat, Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etki alanındaki yüksek sismik risk bölgesinde yer almaktadır. 2011 Van depremi ilçeyi de etkilemiş; tarihi yapılarda ciddi çatlaklar gözlemlenmiştir. Van Gölü kıyısı alüvyon şeridindeki yapılar zemin sıvılaşma riski altındadır. Tarihi alanda yeniden yapım kısıtlıdır; güçlendirme ve restorasyon ön plana çıkmaktadır. İlçenin tarihi kimliği, hem teknik hem de estetik açıdan özel bir kentsel dönüşüm yaklaşımı gerektirmektedir.

Yüksek Risk – Güroymak, Bitlis ilinde Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etkisindeki dağlık bir ilçedir. 2011 Van depremi bölgede etkili olmuştur. Yığma taş ve kerpiç yapılar yaygın olup depreme karşı kritik ölçüde savunmasızdır.

Güroymak, Bitlis iline bağlı dağlık arazide konumlanan küçük bir ilçedir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif segmentlerine yakın konumu yüksek sismik tehdit oluşturmaktadır. 2011 Van ve 2020 Elazığ depremleri bölgeyi sallayan önemli sismik olaylar arasında yer almaktadır. Yığma taş ve kerpiç yapılar ilçede hakim durumdadır; bu yapılar herhangi bir deprem güçlendirmesi görmemiştir. Dağ topografyasının eğimli yamaçları heyelan riskini de beraberinde getirmektedir. İlçenin kırsal ve küçük ölçekli yapısı nedeniyle devlet destekli bireysel güçlendirme programları en uygun kentsel dönüşüm modelini temsil etmektedir.

Yüksek Risk – Hizan, Bitlis ilinde Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etki alanında dağlık arazide konumlanan yüksek sismik riskli bir ilçedir. Geleneksel yığma taş yapılar egemen olup depreme karşı son derece savunmasızdır. Sarp topografya heyelan riskini de beraberinde getirmektedir.

Hizan, Bitlis iline bağlı Doğu Toroslar'ın yüksek dağlık kesiminde konumlanan küçük ve uzak bir ilçedir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif etki alanında olan bölge, tarihsel sismik aktivite açısından yüksek riskli bir coğrafyadır. İlçenin büyük bölümünde geleneksel yığma taş ve kerpiç yapılar egemendir; bu yapılar depreme karşı en savunmasız yapı kategorilerindedir. Sarp dağ topografyası hem heyelan tehlikesini hem de ulaşım güçlüğünü artırmaktadır. Nüfus göç nedeniyle önemli ölçüde azalmış; terk edilmiş yapılar güvenlik belirsizliği yaratmaktadır. Devlet destekli programlar bu kırılgan coğrafyada yaşayan sakinler için yaşamsal önem taşımaktadır.

Yüksek Risk – Mutki, Bitlis ilinin doğusunda Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etkisindeki dağlık ilçedir. Tarihsel sismik aktivite yoğundur ve mevcut yığma taş yapılar yüksek deprem riski taşımaktadır. Dağ topografyası heyelan tehlikesini artırmaktadır.

Mutki, Bitlis ilinin en doğu köşesinde, Van Gölü'nün batı yakasına yakın dağlık arazide konumlanan küçük bir ilçedir. Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin aktif kollarına yakın olan Mutki, yüksek sismik tehdit altındadır. 2011 Van depremi bölgeyi etkileyen önemli sismik olaylardan biridir. Mevcut yapı stoğu büyük ölçüde geleneksel yığma taş yapılardan oluşmaktadır. Sarp dağ topografyası hem heyelan riskini hem de malzeme naklini güçleştirmektedir. Çok düşük nüfusu ve kırsal ekonomisi nedeniyle Mutki'de devlet destekli bireysel güçlendirme modeli en uygun kentsel dönüşüm yaklaşımıdır.