Diyarbakır Kentsel Dönüşüm, Bağlar İlçesi ve 6 Şubat Deprem Hasarları

Yüksek Risk – Kayapınar, Diyarbakır'ın modern kentsel gelişiminin odağındaki ilçe olup Güneydoğu Anadolu sismik tehlikesi kapsamında yüksek deprem riskiyle birlikte hızlı yapılaşmanın getirdiği yapı kalitesi sorunlarını barındırmaktadır.

Kayapınar, Diyarbakır'ın batısında hızla gelişen modern bir kentsel ilçedir. 1990'lardan itibaren yoğun göç dalgasının yöneldiği ilçe, kısa sürede büyük apartman bloklarıyla dolmuştur. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında ilçe yüksek deprem riski içermektedir. 1990-2010 döneminde inşa edilen yapıların bir kısmı dönemin hızlı kentleşme baskısı altında yetersiz zemin etüdü ve denetimle hayata geçirilmiştir. Bazalt ve killi zemin geçiş bölgelerinde zemin koşulları binalara özel değerlendirme gerektirmektedir. Öte yandan daha yeni inşaatlar, modern deprem yönetmelikleriyle hayata geçirilmiş olsa da eski yapı stoku kentsel dönüşüm gündemini meşgul etmektedir. Kayapınar'daki yüksek nüfus yoğunluğu ve geniş konut stoku, kentsel dönüşüm projelerinin ölçeğini ve karmaşıklığını artırmaktadır.

Yüksek Risk – Yenişehir, Diyarbakır'ın modern konut ve ticaret merkezi olarak hızla büyüyen bir ilçesidir; Güneydoğu Anadolu sismik tehlikesi ve hızlı kentleşmenin getirdiği yapı kalitesi sorunları kentsel dönüşüm önceliklerini belirlemektedir.

Yenişehir, Diyarbakır'ın batı yakasında modern apartman bloklarıyla hızla gelişen bir kentsel ilçedir. 2000'lerin başından itibaren il merkezinin taşınmasıyla önem kazanan ilçede yoğun yapılaşma sürmektedir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında ilçe yüksek deprem riski içermektedir. 2000-2015 döneminde inşa edilen yapıların büyük bölümü dönemin geliştirilmiş deprem yönetmelikleriyle hayata geçirilmişse de bazı yapılarda zemin etüdü yetersizliği ve yapım kalitesi sorunları gözlemlenmektedir. Bazalt kayası ile killi zemin geçiş bölgeleri, farklı zemin davranışı nedeniyle yapı temelleri için titiz değerlendirme gerektirmektedir. Yenişehir'in süregelen hızlı büyümesi, imar planlaması ve yapı denetimi kapasitesinin sürekli güncellenmesini zorunlu kılmaktadır. Yeni yapılaşmada kalite güvencesi sağlanması, uzun vadeli kentsel dönüşüm maliyetlerini önemli ölçüde azaltacaktır.

Yüksek Risk – Bismil, Dicle Nehri kıyısında Güneydoğu Anadolu'nun aktif sismik tehlike bandında yer almakta; nehir vadisinin alüvyal zemin koşulları ve eski yapı stoku yüksek deprem kırılganlığı yaratmaktadır.

Bismil, Diyarbakır'a bağlı, Dicle Nehri kıyısında tarım ve sulama ekonomisiyle öne çıkan önemli bir ilçe merkezidir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında bölge yüksek sismik tehlike içermektedir. Dicle vadisinin alüvyal zemin katmanları, deprem sırasında zemin büyütmesi ve sıvılaşma riskini artırmaktadır. Bismil merkezinde 1960-1990 dönemine ait betonarme yapılar yoğun biçimde yer almakta; bu yapıların büyük çoğunluğu günümüz deprem yönetmeliklerini karşılamamaktadır. Sulama kanalları yakınındaki parsellerde taban suyu yüksekliği temel bütünlüğünü olumsuz etkileyebilmektedir. Dicle kıyısındaki yerleşim alanları hem taşkın hem de sismik zemin riski açısından değerlendirilmelidir. İlçenin tarım ekonomisi, kentsel dönüşüm planlamasının tarımsal yapı ve konut alanlarını birlikte ele almasını gerektirmektedir.

Yüksek Risk – Çermik, Diyarbakır'ın batısında Güneydoğu Anadolu fay tehlike bandında yer almakta; termal su kaynakları ve eski yapı stoku yüksek risk ortamı yaratmaktadır.

Çermik, Diyarbakır'a bağlı, termal su kaynaklarıyla tanınan ve Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içeren bir ilçedir. Kaplıca turizmiyle dikkat çeken bölgede, termal aktivite zemin koşullarını etkilemekte ve yapı güvenliği değerlendirmesini karmaşıklaştırmaktadır. Çermik merkezindeki 1960-1990 dönemi yapılar modern deprem yönetmeliklerini karşılamamaktadır. Termal alan çevresinde eski konaklama yapıları yapısal güvenlik açığı taşımaktadır. İlçenin kırsal kesimine dağılan köy yapıları ise yığma taş ve kerpiç tekniğiyle inşa edilmiş; bakımsızlık ve nem etkisiyle bozunmaktadır.

Yüksek Risk – Çınar, Diyarbakır'ın güneyinde Güneydoğu Anadolu sismik tehlike zonunda yüksek deprem riski içermekte; Dicle havzasının etkisindeki alüvyal zemin koşulları ve eski yapı stoku kentsel dönüşüm aciliyetini artırmaktadır.

Çınar, Diyarbakır'a bağlı, Karacadağ volkanik platosunun güneyinde, Dicle havzasına yakın bir ilçedir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içeren bölgede yer almaktadır. Karacadağ'ın bazalt kayası ile Dicle havzasının alüvyal zeminleri arasındaki geçiş bölgesi, yapı temelleri için değişken ve dikkat gerektiren zemin koşulları sunmaktadır. Çınar merkezinde 1960-1990 dönemi yapılar mevcuttur; bunların büyük bölümü dönemin yetersiz deprem yönetmelikleriyle inşa edilmiştir. İlçenin kırsal kesimlerinde köy yığma yapıları da önemli bir risk unsuru oluşturmaktadır. Dicle havzasına yakın alüvyal zeminlerde taban suyu yüksekliği temel güvenliğini olumsuz etkileyebilmektedir.

Yüksek Risk – Çüngüş, Diyarbakır'ın batısında Fırat-Dicle havzası arasındaki jeolojik geçiş kuşağında yüksek sismik tehlike içermekte; köy yapı stoku ve dağlık topoğrafya kentsel dönüşüm önceliklerini belirlemektedir.

Çüngüş, Diyarbakır'a bağlı, Fırat ve Dicle havzaları arasındaki dağlık geçiş kuşağında yer alan küçük bir ilçedir. Jeolojik konumu nedeniyle bölge yüksek sismik tehlike içermekte; hem Doğu Anadolu Fayı'nın dolaylı etkisi hem de bölgesel fay segmentleri ilçeyi risk altında tutmaktadır. Dağlık topoğrafya, heyelan ve kaya düşmesi risklerini de eklemektedir. Köy yapı stoku ağırlıklı olarak taş ve kerpiç yığma yapılardan oluşmakta; bu yapılar hem sismik hem de jeolojik tehlikelere karşı son derece savunmasızdır. Uzak konum ve kırsal karakter, kentsel dönüşüm finansmanına erişimi kısıtlayan başlıca etkenler arasındadır.

Yüksek Risk – Dicle, Diyarbakır'ın doğusunda Dicle Nehri vadisinde Güneydoğu Anadolu sismik tehlike zonunda yer almakta; nehir kıyısı alüvyal zemin koşulları ve eski yapı stoku yüksek kentsel dönüşüm önceliği taşımaktadır.

Dicle, adını verdiği tarihi nehrin vadisinde konumlanan, Diyarbakır'a bağlı stratejik bir ilçedir. Güneydoğu Anadolu fay sisteminin aktif etkisi altındaki bölge yüksek sismik tehlike içermektedir. Dicle Nehri'nin alüvyal vadisindeki zemin koşulları, deprem sırasında zemin büyütmesi ve su baskını riskini önemli ölçüde artırmaktadır. İlçe merkezi ve köylerindeki yapı stoku ağırlıklı olarak 1950-1990 yılları arasına aittir; yığma taş ve eski betonarme yapıların büyük bölümü modern deprem yönetmeliklerini karşılamamaktadır. Dicle Nehri kıyısına yakın parsellerde düzenli taşkın tehlikesi de söz konusudur. İlçede kentsel dönüşüm önceliği, merkezdeki eski yapılar, kıyı taşkın güzergahındaki yapılar ve köy yığma yapılarıdır.

Yüksek Risk – Eğil, Diyarbakır'ın kuzeyinde Dicle boyunca uzanan kayalık vadide Güneydoğu Anadolu sismik tehlikesiyle birlikte kaya düşmesi ve heyelan risklerini barındıran; tarihi kalesiyle tanınan stratejik bir ilçedir.

Eğil, Diyarbakır'a bağlı, Dicle Nehri vadisinde tarihi bir kale üzerinde yükselen özgün bir ilçedir. Kayalık vadinin sarp yamaçları, kaya düşmesi ve heyelan risklerini deprem riskiyle birleştirerek ilçede çok boyutlu bir tehlike tablosu oluşturmaktadır. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında bölge yüksek sismik tehlike içermektedir. Eğil Kalesi ve çevresindeki tarihi yapılar Kültür Bakanlığı tescilindedir; bu alanda yapısal müdahaleler koruma mevzuatına tabidir. İlçe merkezindeki eski yapılar ile köy yığma binalar hem sismik kırılganlık hem de jeolojik tehlikeler açısından değerlendirilmelidir. Dicle vadisinin bazı kesimlerinde taşkın riski de söz konusudur.

Yüksek Risk – Ergani, Diyarbakır'ın batısında bakır madenciliğinin tarihsel mirası ve Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek deprem riskiyle öne çıkan; sanayi faaliyetleri kaynaklı zemin sorunlarının da yapı güvenliğini etkilediği bir ilçedir.

Ergani, Diyarbakır'a bağlı, Murgul ve Ergani bakır madenciliğinin tarihsel önemiyle tanınan bir ilçedir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içeren bölgede yer almaktadır. Maden faaliyetlerine bağlı zemin çöküntüsü potansiyeli, yapı güvenliği değerlendirmesini standart deprem analizinin ötesine taşımaktadır. Ergani merkezindeki 1960-1990 dönemi betonarme yapılar günümüz deprem yönetmeliklerini karşılamamaktadır. Maden işletmesi çevresindeki konut alanları, endüstriyel faaliyet kaynaklı zemin sorunları açısından öncelikli değerlendirme gerektirmektedir. İlçenin kırsal kesimindeki köy yapıları yığma taş ve kerpiç tekniğiyle inşa edilmiş olup sismik açıdan son derece kırılgandır.

Yüksek Risk – Hani, Diyarbakır'ın kuzeyinde Güneydoğu Anadolu sismik tehlikesiyle birlikte dağlık topoğrafyadan kaynaklanan heyelan risklerini barındıran; eski köy yapı stokuyla yüksek kentsel dönüşüm önceliği taşıyan bir ilçedir.

Hani, Diyarbakır'a bağlı, kuzey kesimde dağlık arazide konumlanan küçük bir kırsal ilçedir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içermekte; dağlık topoğrafya heyelan ve kaya düşmesi risklerini deprem tehlikesine eklemektedir. Nüfusu görece az olan ilçede köy yapı stoğu bakımsızlık ve yığma yapı özelliği nedeniyle büyük risk taşımaktadır. Hani'de kentsel dönüşüm önceliği, köy yerleşkelerindeki yığma yapıların hızla tespit edilmesi ve heyelan güzergahlarındaki yapılar için tahliye planlarının hazırlanmasına yoğunlaşmalıdır.

Yüksek Risk – Hazro, Diyarbakır'ın güneydoğusunda Güneydoğu Anadolu sismik tehlikesi kapsamında yüksek deprem riski içermekte; yağ endüstrisi ve tarım ağırlıklı ilçede eski yapı stoku kentsel dönüşüm gündemindedir.

Hazro, Diyarbakır'a bağlı, küçük ölçekli petrol işletmeciliği ve tarımsal faaliyetleriyle tanınan bir ilçedir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içermektedir. İlçedeki yapı stoku ağırlıklı olarak 1960-1990 dönemine aittir; eski yığma ve karma yapılar modern deprem yönetmeliklerini karşılamamaktadır. Hazro'nun küçük ölçekli petrol arama faaliyetleri çevre zemin koşullarını etkileyebilmekte; bu durum bazı parsellerde özel geoteknik değerlendirme gerektirmektedir. Köy yapı stokunda da bakımsızlık ve sismik kırılganlık sorunları mevcuttur.

Yüksek Risk – Kocaköy, Diyarbakır'ın kuzeyinde Güneydoğu Anadolu sismik tehlike zonunda yüksek deprem riski içermekte; küçük kırsal ilçe karakteriyle köy yapı stokunu ön plana çıkarmaktadır.

Kocaköy, Diyarbakır'a bağlı küçük kırsal bir ilçe olup Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içermektedir. İlçedeki köy yapı stoku ağırlıklı olarak yığma taş ve kerpiç yapılardan oluşmakta; bu yapılar hem sismik hem de yapısal yaşlanma açısından yüksek kırılganlık taşımaktadır. Nüfus azalmasıyla birlikte bakımsız yapıların oranı artmaktadır. Kocaköy'de kentsel dönüşüm önceliği, köy yerleşkelerindeki tehlikeli yapıların ivedilikle tespit edilmesi ve yaşayan sakinlerin güvenli barınma koşullarına kavuşturulmasına odaklanmalıdır. Bakanlık mobil hizmetleri ve muhtarlık koordinasyonu bu süreçte kilit bir rol üstlenmektedir.

Yüksek Risk – Kulp, Diyarbakır'ın kuzeydoğusunda dağlık arazide Güneydoğu Anadolu sismik tehlikesi ve heyelan riskleriyle doğal afet açısından yüksek kırılganlık sergileyen; eski yığma yapı stoğuyla acil kentsel dönüşüm ihtiyacı taşıyan bir ilçedir.

Kulp, Diyarbakır'a bağlı, Kulp Çayı vadisinde dağlık bir arazide konumlanan küçük bir ilçedir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içermekte; sarp yamaçların yarattığı heyelan ve kaya düşmesi riskleri bu tehlikeyi katlamaktadır. İlçe, sosyoekonomik açıdan kırılgan bir yapıya sahip olup deprem ve doğal afet hazırlığı oldukça sınırlı kalmaktadır. Köy yapı stoku ağırlıklı olarak yığma taş yapılardan oluşmakta; bu yapılar hem yaşlılık hem de sismik kırılganlık nedeniyle ciddi tehlike içindedir. Uzak konum ve dağlık arazi, hem kentsel dönüşüm projelerinin hayata geçirilmesini hem de acil durumlarda tahliyeyi güçleştirmektedir.

Yüksek Risk – Lice, 1975'te meydana gelen yıkıcı Lice depreminin (M6,6) adıyla özdeşleşmiş, Diyarbakır'ın kuzeydoğusunda Güneydoğu Anadolu-Doğu Anadolu Fayı geçiş bölgesinde tarihsel sismik hafızanın canlı tutulduğu yüksek deprem riskli bir ilçedir.

Lice, 6 Eylül 1975'te meydana gelen ve 2400'den fazla kişinin hayatını kaybetmesine, on binlerce yapının yıkılmasına yol açan yıkıcı Lice depremiyle (M6,6) Türkiye deprem tarihinin en acı sayfalarından birini oluşturmaktadır. Bu trajik deneyim, ilçedeki yapı güvenliği ve depreme hazırlık konularının sürekli gündemde tutulması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. 1975 depreminin ardından ilçe merkezi yeniden inşa edilmiş olmakla birlikte, sonraki dönemde inşa edilen yapıların büyük bölümü de günümüz standartlarını karşılamamaktadır. Özellikle 1975-1990 arasında inşa edilen yapılar, dönemin sınırlı deprem yönetmelikleri kapsamında inşa edilmiştir. Köy yerleşkelerindeki yığma yapılar ise hâlâ önemli sismik kırılganlık barındırmaktadır. Lice'de dağlık topografya heyelan ve kaya düşmesi risklerini eklemekte; Güneydoğu Anadolu-Doğu Anadolu Fayı geçiş bölgesi sismik aktiviteyi karmaşık bir yapıya büründürmektedir. İlçede kentsel dönüşümün toplumsal bellekle bütünleşik biçimde ele alınması önem taşımaktadır.

Yüksek Risk – Silvan, Diyarbakır'ın doğusunda tarihsel derinliği ve Güneydoğu Anadolu sismik tehlikesiyle öne çıkan; eski tarihi kent dokusunun depreme karşı kırılganlığı ve yeni yapı stoğunun yetersiz denetimi nedeniyle kentsel dönüşüm önceliği taşıyan bir ilçedir.

Silvan, Diyarbakır'a bağlı, tarihsel öneme sahip Artuklular döneminden kalma yapılarını bünyesinde barındıran köklü bir ilçe merkezidir. Güneydoğu Anadolu fay sistemi kapsamında yüksek sismik tehlike içermektedir. Tarihi kent dokusundaki yüzyıllık taş yapılar, depreme karşı son derece savunmasız durumdadır. Silvan merkezindeki 1960-1990 dönemine ait betonarme yapılar dönemin yetersiz deprem yönetmelikleriyle inşa edilmiştir. Tarihi çarşı ve konut alanlarındaki tescilli yapılar, hem restorasyon hem de yapısal güçlendirme gereksinimi taşımaktadır. İlçenin kırsal kesimlerindeki köy yapıları yığma taş tekniğiyle inşa edilmiş olup sismik açıdan yüksek kırılganlık göstermektedir. Silvan'da kentsel dönüşüm sürecinin tarihi miras koruma ve deprem güvenliği boyutlarını dengeleyerek yürütülmesi büyük önem taşımaktadır.