Erzurum Kentsel Dönüşüm, Kış Şartları ve Donma-Çözülme (Korozyon) Hasarları

Yüksek (Malzeme Yorgunluğu, Tarihi Dokuda Sıkışıklık)

Yakutiye ilçesi, Çifte Minareli Medrese, Ulu Cami gibi tarihi şaheserlere ev sahipliği yapan Erzurum'un kalbidir. Kentsel dönüşüm bu ilçede, Erzurum Büyükşehir ve Yakutiye belediyeleri eliyle, tarihi silüeti ortaya çıkarmak (Eski Erzurum) ve şehrin merkezini modernleştirmek adına devasa kamulaştırmalarla 'Riskli Alan' ilanları şeklinde yürütülmektedir. Kale çevresindeki çöküntü alanları (gecekondular ve eski taş/ahşap evler) yıkılarak büyük meydanlar açılırken, hak sahiplerine Şükrüpaşa veya Ömer Nasuhi Bilmen gibi yeni yerleşim bölgelerindeki devasa ve modern sitelerden daireler verilmektedir. Bireysel parsel bazlı kentsel dönüşümlerde ise müteahhitler, yüksek kar yükü ve kar birikmesi sebebiyle çatılarda ağır çelik konstrüksiyon kullanmak zorundadır. Ayrıca yeni yapılan binalarda Dış Cephe Isı Yalıtımı (mantolama) kalınlıkları, Türkiye standartlarının çok üzerinde (8-10 cm arası taşyünü vb.) olmak zorundadır. Erzurum ovasına (ovaya doğru gelişen bölgelere) yapılacak binalarda ise, karların erimesiyle oluşan yüksek yeraltı suyu seviyesine karşı temel bohçalama işlemleri hayati önem taşır.

Erzurum'un batı kentsel gelişim aksında yüksek yapılaşma baskısı; birinci derece deprem bölgesinde baskı altındaki bazalt ve alüvyon zemin karışımı.

Aziziye, Erzurum'un üç merkez ilçesinden biridir (Yakutiye, Palandöken ile birlikte) ve kentin batı ile kuzeybatı kesimlerini kapsamaktadır. 2012 yılında kurulan genç ilçe statüsüne karşın bölge, Erzurum'un hızla gelişen konut ve alışveriş alanı olarak öne çıkmaktadır. İlçe sınırları içinde hem kentsel dokular hem de çevre köy yerleşimleri bulunmaktadır. Erzurum, Doğu Anadolu Fay Sistemi'nin etkisi altında birinci derece deprem tehlikesine sahip olup tarihi kayıtlarda birçok yıkıcı depremle anılmaktadır. Aziziye'nin zemin yapısı bazalt, andezit ve alüvyon karışımından oluşmakta; ilçenin doğu kesimlerindeki vadi tabanı alüvyon zeminleri sismik açıdan daha dikkatli değerlendirme gerektirmektedir. Son on yılda yapılaşmanın hızlanmasıyla zemin etüdü zorunluluğunun katı biçimde uygulanması kritik önem kazanmaktadır. Aziziye, Erzurum'un organize sanayi bölgelerine ve havalimanına yakın konumuyla lojistik ve konut açısından değer kazanmaya devam etmektedir. İlçede TOKİ konut projeleri de dahil olmak üzere aktif kentsel dönüşüm ve yeni konut gelişimi sürmektedir.

Erzurum merkez ilçesi; yüksek rakımda kar yükü riski, volkanik bazalt zemin genel olarak stabil ancak birinci derece deprem bölgesi dikkati zorunlu kılıyor.

Palandöken, Erzurum'un güney ve güneydoğusunu kapsayan merkez ilçesidir; adını Türkiye'nin en önemli kayak merkezlerinden biri olan Palandöken Dağı (3.176 m) ile yamaçlarındaki dünyaca ünlü kar pisti altyapısından almaktadır. Kış turizmi ekonomisi, üniversite kampüsleri (Atatürk Üniversitesi) ve savunma sanayi altyapısıyla Erzurum'un dinamik bir ilçesidir. Jeolojik açıdan Palandöken'in yerleşim alanları büyük ölçüde volkanik bazalt ve andezit tüf üzerinde konumlanmaktadır. Bu kaya türleri alüvyon zemine kıyasla daha stabil bir taban sağlamakla birlikte, ilçe birinci derece deprem bölgesinde yer almaktadır. Palandöken kayak pisti yamaçlarındaki yüksek eğimli kesimlerde kar kütlesi (çığ) ve erozyon riski dikkat gerektirmektedir. Kış sıcaklıklarının -30°C'nin altına düştüğü ilçede yapı izolasyonu ve kar yükü tasarımı kritik öneme sahiptir. Palandöken, son on yılda konut gelişiminde Erzurum'un en hızlı büyüyen ilçesi olmuştur. Atatürk Üniversitesi öğrenci nüfusu ve kış turizmi ziyaretçileri konut talebini canlı tutmaktadır. İlçede aktif kentsel dönüşüm projeleri ile yeni lüks konut siteleri birlikte gelişmektedir.

Yüksek platoda birinci derece deprem bölgesi; bazalt üzerine yerleşim görece stabil ancak 1983 Erzurum-Kars depremi bu ilçeyi de etkilemiştir.

Çat, Erzurum'un kuzeyinde, Dumlu ve Palandöken dağ sistemleri arasındaki platoda konumlanan, hayvancılık ağırlıklı bir ilçedir. Nüfusu 8.000-10.000 arasında seyreden ilçe, yazları serin, kışları son derece sert geçen Doğu Anadolu iklimiyle şekillenen geleneksel bir hayvancılık ekonomisine sahiptir. Koyun ve sığır yetiştiriciliğinin yanı sıra arpa ve buğday tarımı ilçenin başlıca geçim kaynaklarını oluşturmaktadır. Yöresel bazalt kayaç üzerine oturan Çat merkez yerleşimi, alüvyon tabanlarına kıyasla daha stabil bir zemin yapısına sahip olmakla birlikte birinci derece deprem bölgesinde bulunmaktadır. 1983 Erzurum-Kars depreminde (M6.9) ilçe hafif-orta hasar almıştır. Çat'ın mevcut yapı stoğu büyük ölçüde taş ve kâgir yığma tekniklerinden oluşmakta; bu yapıların modern deprem yönetmeliklerine uyumu sınırlı kalmaktadır. Çat ilçesi son yıllarda nüfus azalması nedeniyle terkedilen yapı stoğuyla karşı karşıyadır. Bakımsız taş evler kış yükleri ve don döngüsü altında çöküş riski taşımaktadır. Belediye, afet öncesi önlem kapsamında eski kamu binalarını betonarme ile güçlendirme çalışmalarını sürdürmektedir.

Doğu Anadolu deprem kuşağında birinci derece tehlike; 1966 Varto depremi (M6.9) bu bölgeyi de etkilemiş, yüksek erozyon ve kaya düşmesi riski.

Hınıs, Erzurum'un güneydoğusunda, Bingöl ile sınır hattına yakın konumda, derin vadiler ve kayalık platolar arasında yer alan bir ilçedir. Nüfusu yaklaşık 14.000 olan ilçe, başta koyun-keçi besiciliği olmak üzere tahıl ve sebze tarımıyla geçimini sağlamaktadır. Hınıs Çayı vadisinin erozif yapısı, çevresindeki köylerde kaya düşmesi ve toprak kaymasını sürekli bir tehdit haline getirmektedir. 1966 Varto-Muş depremi (M6.9) Hınıs'ı da ciddi biçimde etkilemiş; yıkılan yapılar ve kayıplar bölgede derin izler bırakmıştır. Bu tarihsel deneyim, ilçedeki deprem farkındalığını canlı tutmaktadır. Zemin profili kireçtaşı, şist ve volkanik çakıl karışımından oluşmakta; özellikle vadi kenarlarındaki köylerde zemin stabilitesi değişken seyretmektedir. Hınıs ilçesinde mevcut yığma taş konut stoğunun önemli bölümü 1966 sonrasında yeniden inşa edilmiş olsa da deprem yönetmeliklerine uyum düzeyi hâlâ yetersizdir. Son yıllarda yapılan belediye altyapı yatırımları ile sağlık ve eğitim binalarının güçlendirilmesi önceliklendirilmektedir.

Çoruh Nehri vadisinde derin kanyon; heyelan ve sel riski yüksek, birinci derece deprem bölgesi, Artvin sınırına yakın aktif fay segmentleri.

İspir, Erzurum'un kuzeybatısında, Çoruh Nehri'nin sarp kanyonunda konumlanan özgün bir Doğu Anadolu ilçesidir. Artvin ve Rize illerine sınır komşuluğuyla coğrafi olarak izole olan İspir, Çoruh vadisinin doğal güzellikleri ve tarihi önemiyle bilinmektedir. Çoruh üzerindeki Yusufeli ve Deriner barajlarına yakınlığı nedeniyle enerji altyapısı açısından da stratejik bir konuma sahiptir. Nüfusu 10.000-12.000 arasındadır. Çoruh Nehri kanyonunun dik yamaçları, ilçeyi heyelan ve kaya düşmesi riskleri bakımından Türkiye'nin en hassas bölgelerinden biri konumuna getirmektedir. Yoğun yağış dönemlerinde yamaçlardan kopan kaya ve toprak kütleleri köy yollarını ve zaman zaman ilçe merkezine ulaşımı keserek ciddi aksamalara neden olmaktadır. Aktif fay hatlarına yakın konumuyla birinci derece deprem tehlikesi de İspir'de belirleyici bir risk faktörüdür. İspir ilçesindeki kalkınma potansiyeli dağ turizmi, bal üretimi (İspir balı coğrafi işaret almıştır) ve Çoruh nehir turizmiyle desteklenmektedir. Belediye, heyelan risk haritasına göre güvenli yapılaşma alanlarını belirlemiş ve köy yollarına kaya ağı sistemleri kurulmasını önceliklendirmiştir.

Doğu Anadolu yüksek platosunda birinci derece deprem bölgesi; volkanik zemin genel olarak stabil ancak kış koşulları yapı ömrünü kısaltıyor.

Karaçoban, Erzurum'un doğusunda, Ağrı ve Muş illerine sınır hattına yakın yüksek platoda konumlanan, hayvancılık temelli ekonomisiyle tanınan kırsal bir ilçedir. Nüfusu 8.000-10.000 arasında seyreden ilçe, yaz aylarında büyükbaş ve küçükbaş sürülerin yayıldığı verimli yaylalara sahiptir. Karaçoban'ın ekonomisi büyük ölçüde elde edilen süt, peynir ve et ürünlerinin Erzurum ve Pasinler pazarlarına taşınmasına dayanmaktadır. Jeolojik açıdan ilçe, Doğu Anadolu volkanik platosunun bazalt ve tüf örtüsü üzerinde kurulmuştur. Bu zemin tipi, alüvyon dolguya kıyasla daha stabil olmakla birlikte, birinci derece deprem bölgesinde bulunmaktadır. 1983 Erzurum-Kars depremi ilçeyi de etkilemiş; bazı köy yapılarında hasar kaydedilmiştir. Kış sıcaklıklarının -35°C'ye ulaşabildiği ilçede don-çözülme döngüsü yapı temelleri ve çatı örtülerini hızla aşındırmaktadır. Karaçoban'daki yeni yapılaşma son derece sınırlı kalmakta; nüfusun önemli bir bölümü Erzurum merkeze göç etmiş durumdadır. Mevcut köy yapı stoğunun deprem güvenliği açısından değerlendirilmesi ve riskli yapıların tespiti öncelikli gereksinim olarak öne çıkmaktadır.

Erzurum'un en doğu ilçelerinden biri; Doğu Anadolu Fay Zonu yakınlığında birinci derece deprem bölgesi, yüksek erozyon ve sel tehlikesi.

Karayazı, Erzurum'un en doğu ilçelerinden biri olup Muş ve Ağrı illerine komşu, 1.800-2.000 metre yükseltisindeki sarp ve engebeli arazide konumlanmaktadır. Türkiye'nin en yoksul ilçeleri arasında gösterilen Karayazı, hayvancılığın hâkim olduğu geleneksel bir kırsal ekonomiye sahiptir. Nüfusu 12.000-14.000 arasında olmakla birlikte son yıllarda hızlı göç nedeniyle kayda değer düşüş yaşanmaktadır. Jeolojik açıdan ilçe, Doğu Anadolu Fay Zonu'nun uzak etki alanında birinci derece tehlike bölgesinde yer almaktadır. Yüksek erozyon eğilimli killi şist zeminler sel ve toprak kayması riskini artırmakta; bahar kar erimeleriyle birlikte küçük dereler baskın eğilimi göstermektedir. 1966 ve 1983 depremleri bölgede hasara neden olmuş; geleneksel kâgir ve taş yapıların kırılganlığını ortaya koymuştur. Karayazı, sosyo-ekonomik ve altyapısal kalkınma programları kapsamında Kalkınma Bakanlığı'nın desteklediği öncelikli ilçeler listesinde yer almaktadır. Okul ve sağlık binalarının güçlendirilmesi ile yol altyapısı yatırımları son yıllarda önem kazanmıştır.

Erzurum'un küçük dağ ilçesi; birinci derece deprem bölgesi, orman yangını riski mevcut, yüksek rakım kış koşulları yapı ömrünü etkiliyor.

Pazaryolu, Erzurum'un kuzeyinde İspir ile Oltu arasında, Çoruh havzasının bir kolu olan İspir Çayı vadisinde konumlanan küçük bir dağ ilçesidir. 2009 yılında Oltu'dan ayrılarak müstakil ilçe statüsü kazanan Pazaryolu, yaklaşık 5.000 nüfusuyla Erzurum'un en küçük ilçelerinden birini oluşturmaktadır. Hayvancılık ve orman kaynaklarına dayalı kırsal ekonomisi hâkim olup genç nüfusun büyük bölümü iş olanakları nedeniyle ilçeyi terk etmiştir. Jeolojik açıdan ilçe, Çoruh havzasının aktif tektonik zonunda birinci derece deprem tehlikesine sahiptir. Ormanlık yamaçlardaki yapılar, özellikle kuru yaz dönemlerinde orman yangını riski taşımakta; bu risk, yapılar için ek bir doğal afet tehlikesi oluşturmaktadır. Yüksek rakım ve sert kış koşulları da yapı malzemelerini hızla yıpratmaktadır. Pazaryolu, keşfedilmemiş doğa turizmi potansiyeliyle dikkat çekmektedir. Ormanlık dağ yaylaları ve İspir Çayı'nın balık popülasyonu, doğa ve kamp turizmi için cazip bir ortam sunmaktadır. Bu potansiyeli değerlendiren küçük ölçekli konaklama girişimleri son yıllarda artmaya başlamıştır.

Yüksek platoda birinci derece deprem bölgesi; volkanik bazalt zemin stabil ancak 1966 ve 1983 depremi etki alanında, sert kış yapı yükleri kritik.

Tekman, Erzurum'un güneyinde, Bingöl ve Muş illerine sınır hattına yakın yüksek platoda konumlanan hayvancılık ağırlıklı bir ilçedir. Erzurum-Muş karayolu güzergâhı üzerindeki konumuyla bir transit nokta işlevi gören ilçede nüfus yaklaşık 14.000'dir. Tahıl ve şeker pancarı tarımı ile büyükbaş-küçükbaş hayvancılık, Tekman ekonomisinin temel dayanağını oluşturmaktadır. Volkanik bazalt kaya örtüsü üzerinde kurulan Tekman'ın zemin yapısı, görece stabil bir taban sunmaktadır. Bununla birlikte ilçe, 1966 Varto depremi ve 1983 Erzurum-Kars depremi etki alanlarının kesişiminde birinci derece deprem bölgesinde yer almaktadır. Her iki depremde de bölgedeki bazı köylerde hasar kaydedilmiştir. Kış sıcaklıklarının -30°C'nin altına düştüğü ilçede yapı ömrünü kısaltan don-çözülme döngüsü ve yüksek kar yükü kritik tasarım parametreleridir. Tekman'da kamu yatırımları son yıllarda yol altyapısı ve okul güçlendirmesine yoğunlaşmıştır. Erzurum-Muş otoyolunun güzergâh üzerinden geçmesiyle ekonomik bağlantı ve yatırım olanakları artış kaydetmektedir.

Çoruh Nehri kanyonunda yüksek heyelan ve sel riski; aktif tektonik zonda birinci derece deprem bölgesi, Artvin sınırına yakın.

Uzundere, Erzurum'un kuzeyinde Çoruh Nehri havzasının derin vadilerinde, Artvin iline kapı aralayan coğrafi konumuyla özgün bir dağ ilçesidir. Kuzgun Barajı'nın inşasıyla 2000'li yıllarda öne çıkan Uzundere, enerji altyapısı açısından önemli bir konumdadır. Nüfusu 6.000-8.000 arasındadır; hayvancılık ve orman ürünleri yerel ekonominin temelini oluşturmaktadır. Çoruh kanyonunun dik yamaçları Uzundere'yi Erzurum'un en yüksek heyelan ve sel riskine sahip ilçelerinden biri yapmaktadır. Yoğun yağış ve kar erimesi dönemlerinde küçük dere yataklarının taşması ve yamaç hareketleri köy yollarını ve altta kalan tarım alanlarını tehdit etmektedir. Kuzgun Barajı'nın bulunduğu alan tektonik açıdan değerlendirilmiş olup DSİ düzenli izleme protokolü uygulamaktadır. Birinci derece deprem bölgesinde yer alan Uzundere, Çoruh havzasının aktif tektonik ortamından beslenen süregelen bir sismik riske maruzdur. Uzundere, Kuzgun Barajı gölü çevresinde rekreasyon ve balıkçılık turizmi potansiyeliyle dikkat çekmektedir. İlçe belediyesi bu potansiyeli değerlendirmek için küçük ölçekli turizm altyapısı yatırımlarını gündemine almıştır.