Hakkari ve Yüksekova Kentsel Dönüşüm, Kritik Fay Zonları ve Sıvılaşma

Zagros kıvrım kuşağı etki alanında birinci derece deprem bölgesi; dağlık arazi heyelan riski yüksek, yüksek kış yükleri yapı ömrünü kısaltıyor.

Hakkari il ve ilçe merkezi, Türkiye'nin güneydoğu köşesinde Irak sınırına yakın, Zagros Dağları kıvrım sisteminin uzantısında, 1.700-2.000 metre yüksekliğindeki dağlık arazide konumlanan özgün bir şehirdir. Nüfusu 65.000-70.000 arasında olan Hakkari, Türkiye'nin en dağlık ve en zor erişilen il merkezlerinden biridir. Zap ve Hakkari çaylarının kesişim noktasına kurulu şehir, dağlık coğrafyanın dayattığı zorlu yaşam koşullarına rağmen bölgenin idari ve ticaret merkezi işlevini sürdürmektedir. Jeolojik açıdan Hakkari, Türkiye-İran-Irak tektonik buluşma zonunda, birinci derece deprem tehlikesine sahip son derece aktif bir sismik bölgede konumlanmaktadır. 2011 Van depremi ve 2020 İran depremleri gibi yakın çevredeki büyük olaylar, Hakkari'nin süregelen sismik hassasiyetini gözler önüne sermiştir. Dik yamaçlara kurulu kentsel doku, heyelan ve kaya düşmesi riskiyle birlikte ciddi bir jeoteknik zorluk yaratmaktadır. Kış sıcaklıklarının -25°C'ye ulaştığı ilçede yüksek kar yükü yapı ömrünü önemli ölçüde kısaltmaktadır. Hakkari'de son yıllarda TOKİ konut projeleriyle kentsel dönüşüm hız kazanmıştır. Yamaçlardaki eski yapı stoğunun önemli bölümü güçlendirme ya da yeniden yapım kapsamına alınmaktadır.

Irak sınırında yüksek dağlık arazi; birinci derece deprem bölgesi, sınır bölgesi güvenlik kısıtlamaları, heyelan riski.

Çukurca, Hakkari'nin güneyinde, Irak sınırına doğrudan dayanan, Türkiye'nin en güney ucundaki ilçelerinden biridir. Nüfusu 25.000-30.000 arasında seyreden ilçe, sınır ötesi ticaret ve hayvancılığa dayalı ekonomisiyle geçimini sağlamaktadır. Çukurca'nın adını aldığı derin coğrafyası, Zap Suyu'nun kollarının oluşturduğu çukur vadilerle ve yüksek sıradağlarla şekillenmektedir. Jeolojik açıdan Çukurca, Türkiye-Irak tektonik sınırına yakınlığıyla aktif kıvrım ve bindirme faylarının etki alanında, birinci derece deprem bölgesindedir. Yakın tarihte Kuzey Irak'ta yaşanan Zakho (2022, M5.9) gibi sınır ötesi depremler Çukurca'yı da etkilemiştir. Dağlık arazi ve yoğun yağışlar heyelan ve kaya düşmesi riskini kronik hale getirmektedir. Sınır güvenliği kısıtlamaları, normal altyapı bakım ve kalkınma yatırımlarını önemli ölçüde kısıtlamaktadır. Çukurca'da sınır güvenliği tedbirlerinin gevşemesiyle birlikte meşru sınır ticareti ve ekonomik faaliyetlerin canlanması beklentisi doğmuştur. Belediye altyapı yatırımları güvenlik koşullarına bağlı olarak değişkenlik göstermektedir.

Irak-İran üçgen sınırında aktif tektonik zonda birinci derece deprem bölgesi; yüksek dağ arazisi heyelan ve sel riski.

Şemdinli, Hakkari'nin güneydoğusunda, Türkiye-Irak-İran sınır üçgenine yakın, Türkiye'nin en uzak ve en dağlık ilçelerinden biridir. Nüfusu 40.000-45.000 arasında olan ilçe, hayvancılık ve sınır ötesi ticaretle geçimini sağlamaktadır. Hakkari'nin coğrafi olarak en izole ilçesi olan Şemdinli, Irak Kurdistan Bölgesi ile olan sınır hattı üzerinde önemli bir ekonomik ve stratejik konum taşımaktadır. Jeolojik açıdan Şemdinli, Zagros Kıvrım-Bindirme Kuşağı'nın kuzey ucunda, Türkiye-İran-Irak tektonik buluşma noktasında birinci derece deprem bölgesindedir. 2011 Van depremi (M7.2) bu bölgeyi de etkileyen büyük bir sismik olaydır. Dağlık arazi ve yüksek yağış miktarı (bölge Türkiye'nin en yüksek kar yağışı alanlarından biridir) heyelan ve sel riskini kronik afet düzeyine yükseltmektedir. Şemdinli'nin Derecik mahallesi 2012 yılında bağımsız ilçe statüsüne kavuşmuş; bu idari değişiklik ilçenin yönetim kapasitesini etkilemiştir. Yeniden yapılanma ve altyapı güçlendirme çalışmaları güvenlik koşullarına bağlı olarak dalgalanma göstermektedir.

Irak sınırı sıfır noktasında birinci derece deprem bölgesi; yüksek dağ arazisi heyelan ve çığ riski, sınır güvenliği kısıtlamaları.

Derecik, Hakkari'nin güneydoğusunda, Irak sınırına sıfır noktasında konumlanan ve 2013 yılında Şemdinli'den ayrılarak bağımsız ilçe statüsü kazanan küçük bir sınır ilçesidir. Nüfusu 8.000-10.000 arasında olan ilçe, Türkiye'nin en güneydoğu köşesini oluşturmakta; coğrafi ve idari açıdan son derece özgün bir konuma sahiptir. Hayvancılık ve sınır ötesi geçimlik ekonomi temel yaşam kaynaklarıdır. Jeolojik açıdan Derecik, Zagros Kıvrım-Bindirme Kuşağı'nın Türkiye topraklarındaki en uç noktasında, birinci derece deprem bölgesindedir. Türkiye-Irak sınırının ötesindeki tektonik aktivite, Derecik'i sınır ötesi sismik etkilere karşı sürekli açık bırakmaktadır. Dağlık arazi yapısı heyelan ve çığ riskini ciddi düzeyde artırmakta; kış aylarında ilçeye ulaşım neredeyse imkânsız hale gelebilmektedir. Derecik, Türkiye'nin en küçük ve en izole ilçelerinden biri olarak, devlet hizmetlerine erişimde süregelen güçlüklerle boğuşmaktadır. Belediyenin altyapı ve yapı denetim kapasitesi çok sınırlı kalmaktadır.