Afyonkarahisar Kentsel Dönüşüm, Termal Zemin Etüdü ve Riskli Yapı Rehberi

Düşük-Orta (Küçük Kırsal İlçe, Eski Yapı Stoğu)

Başmakçı, Afyonkarahisar'ın güneyinde, dağlık arazide konumlanan küçük bir ilçedir. Tarım ve hayvancılık ağırlıklı ekonomisiyle geçimini sağlayan ilçe nüfusu, son yıllarda kentlere göç nedeniyle azalmaktadır. Mevcut yapı stoğunun büyük bölümü 1960-1990 yılları arasında inşa edilmiş yığma ve yarı kâgir yapılardan oluşmaktadır. Bölge, Ege fay sisteminin uzantılarına yakın konumuyla birlikte orta düzey sismik risk taşımaktadır. Eski yapılarda hatıl, bağ kirişi ve yeterli donatı kullanılmamış olması, deprem dayanımını azaltmaktadır. Özellikle köy yerleşimlerinde taş örgü yapıların yaygınlığı dikkat çekmektedir. Ekonomik dinamikler açısından büyük ölçekli kentsel dönüşüm projesini çekecek arsa değeri bulunmamaktadır. Dönüşümün TOKİ kırsal programları ve bireysel kentsel dönüşüm kredileriyle desteklenmesi beklenmektedir.

Düşük-Orta (Kırsal Ovası Yerleşimi)

Bayat, Afyonkarahisar'ın kuzeyinde ova ve hafif dalgalı arazide konumlanan tarımsal bir ilçedir. Şeker pancarı ve buğday tarımına dayalı ekonomisiyle bölgede öne çıkan ilçenin yapı stoğu, 1965-1995 yılları arasında inşa edilmiş betonarme ve yığma yapılardan oluşmaktadır. Çukurova ovasına benzer biçimde, Bayat'ın ova zemininde de zemin sıvılaşması ve oturma riski dikkat çekmektedir. Eski yapılarda yetersiz temel derinliği ve düşük beton kalitesi, bu zemin risklerini daha da artırmaktadır. Özellikle sulu tarım arazilerinin yakınında konumlanan yapılarda zemin altı su seviyesinin yapı temellerine etkisi izlenmelidir. Bayat merkezi, bölge geneline kıyasla görece aktif bir ilçe ekonomisine sahiptir. Bu durum, kentsel dönüşüm için sınırlı da olsa özel sektör ilgisi çekme potansiyeli yaratmaktadır.

Orta (Eski Şehir Merkezi ve Deprem Fay Hattı Yakınlığı)

Bolvadin, Afyonkarahisar'ın en büyük ilçelerinden biri olup il merkezine yakın konumu ve tarihsel ticaret yolları üzerindeki stratejik pozisyonuyla öne çıkmaktadır. Şehir merkezi, Cumhuriyet döneminde şekillenmiş yoğun bir yapı stoğuna sahiptir. Bolvadin, Ege fay sisteminin önemli kollarından birine yakın konumuyla dikkat çekmektedir. Tarihsel olarak çeşitli depremlerden etkilenen ilçede, özellikle 1970-1990 yılları arasında inşa edilen yığma ve düşük standartlı betonarme yapılar ciddi risk taşımaktadır. Şehir merkezindeki bazı yapılarda zemin katlarda ticari dönüşüm sonrası oluşan yumuşak kat zafiyeti de önemli bir sorun olarak öne çıkmaktadır. Bolvadin'de görece aktif bir yerel ekonomi ve nüfus yoğunluğu, müteahhit ilgisi açısından uygun zemin hazırlamaktadır. İlçe merkezi, Afyonkarahisar'ın en fazla kentsel dönüşüm potansiyeli taşıyan ilçelerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Orta (Sanayi-Konut Karma Bölge, Fay Yakınlığı)

Çay, Afyonkarahisar'ın batısında, İç Ege'nin sanayi ve tarım kuşağında yer alan, mermer ve tarım sektörüyle öne çıkan bir ilçedir. İl genelindeki mermer endüstrisine yapılan katkısı ve görece gelişmiş ekonomik altyapısıyla Afyonkarahisar'ın önemli ilçelerinden biri konumundadır. Çay'ın şehir merkezinde 1970-1995 döneminden kalma, orta kalite betonarme apartmanlar yoğunluk kazanmaktadır. Bu yapıların önemli bir bölümünde, sanayi faaliyetlerinden kaynaklanan titreşimler ve yetersiz temel derinliği gibi sorunlar gözlemlenmektedir. Ayrıca ilçenin fay sistemlerine yakınlığı da yapı güvenliği açısından dikkat gerektiren bir unsurdur. Sanayi varlığı ve görece yüksek arsa değerleri, Çay'ı Afyonkarahisar'daki kentsel dönüşüm potansiyeli yüksek ilçeler arasına sokmaktadır. Mermer sektöründe çalışan orta gelir grubunun konut talebi, yenileme projelerini ekonomik açıdan sürdürülebilir kılmaktadır.

Düşük-Orta (Ova Yerleşimi, Eski Yapı Stoğu)

Dazkırı, Afyonkarahisar'ın güneybatısında Büyük Menderes havzasına yakın, düz ovada konumlanan tarım ilçesidir. Bölgede pamuk, ayçiçeği ve hububat tarımı hâkimdir. İlçe nüfusu son on yıllarda göçle azalmış; ancak ilçe merkezi görece istikrarlı bir nüfusu korumaktadır. Dazkırı, Ege ve iç Anadolu fay sistemlerinin kesişim bölgesine yakın konumuyla orta düzey sismik risk içermektedir. 1960-1985 dönemine ait yapı stoğu, dönemin yönetmeliklerinin gerisinde kalan teknik standartlarla inşa edilmiştir. Ova zemini, zemin sıvılaşması için de belirli koşullar yaratmaktadır. İlçenin görece küçük ölçeği ve sınırlı ticari dinamikleri, büyük müteahhit projesini çekmekten uzak olmasına karşın, bireysel konut yenileme için devlet destekli programlar kullanılabilmektedir.

Orta (Orta Büyüklük Şehir, Eski Yapı Stoğu ve Fay Riski)

Emirdağ, Afyonkarahisar'ın kuzeyinde Ankara-Afyon aksında konumlanan ve ilçe nüfusu açısından ilin önemli merkezlerinden birini oluşturmaktadır. Göç mevsiminde işçi ihracatıyla tanınan ilçe, 'Almancılar kenti' olarak da bilinmekte ve Avrupa'dan dönen göçmenlerin yatırımlarıyla şekillenmiş bir konut yapısına sahiptir. Bu özgün tarihsel süreç, Emirdağ'da ilginç bir konut kompozisyonu yaratmıştır. Yurt dışından dönen ailelerin inşa ettirdiği villalar ve ikiz evlerin yanı sıra, eski şehir merkezinde 1960-1980 dönemine ait yığma ve düşük standartlı betonarme yapılar bir arada bulunmaktadır. Emirdağ, Kuzey Anadolu Fayı'ndan uzak olmakla birlikte, yerel fay hatları açısından orta düzey sismik risk taşımaktadır. Özellikle eski şehir merkezindeki yapıların yenilenmesi, ilçenin kentsel dönüşüm gündeminde öncelikli yer almaktadır. Yurt dışı bağlantılı ailelerin finansal kapasitesi, kentsel dönüşüm projelerine özel sektör katılımını kolaylaştırabilecek önemli bir faktördür.

Düşük-Orta (Kırsal İlçe, Eski Yapı Stoğu)

İhsaniye, Afyonkarahisar'ın güneyinde konumlanan ve Frigya tarihi bölgesine ev sahipliği yapan küçük bir ilçedir. Döğer köyündeki Frigya kaya anıtları ve antik kalıntılar ilçeye kültürel önem kazandırmaktadır. Turizm potansiyeliyle birlikte tarım ve hayvancılık ilçe ekonomisinin temelini oluşturmaktadır. İlçe merkezindeki yapı stoğu ağırlıklı olarak 1960-1990 dönemine aittir. Bölgenin kaya yapısı ve dağlık arazi, zemin etüdü gerektiren parsellerin varlığını beraberinde getirmektedir. Öte yandan Frigya bölgesindeki sit alanlarına yakınlık, bazı yapılaşma alanlarında koruma kısıtlamalarına neden olmaktadır. Kentsel dönüşüm, İhsaniye'de kültürel miras koruma çerçevesinde ele alınmak durumundadır. Tarihi sit alanlarına yakın yapıların yenilenmesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile koordinasyon gerektirmektedir.

Orta (Mermer Sanayi Bölgesi, Titreşim ve Toz Hasarı)

İscehisar, Afyonkarahisar'ın doğusunda, Türkiye'nin en önemli mermer ve doğaltaş ocaklarına ev sahipliği yapan sanayi ağırlıklı bir ilçedir. İlçenin ekonomisi büyük ölçüde mermer işleme ve ihracatına dayalıdır; bu durum hem çalışan nüfusun konut talebini canlı tutmakta hem de yapısal açıdan özgün sorunlar yaratmaktadır. Mermer ocakları ve fabrikalarının yoğun titreşim üretmesi, çevredeki konutlar için ciddi bir yıpranma faktörü oluşturmaktadır. Özellikle ocak patlatma faaliyetlerinden kaynaklanan düşük frekanslı sismik titreşimler, kolon-kiriş birleşim noktalarında kılcal çatlaklar ve donatı gevşemesi gibi gözle görülmesi güç hasarlara yol açmaktadır. Yıllar içinde birikim gösteren bu hasar, binanın ani depreme karşı dayanımını belirgin biçimde düşürmektedir. Mermer tozu ise yapı dış cephelerinde yavaş ama kalıcı bir tahribat yaratmaktadır. Toz, su ile temas ettiğinde beton yüzeyinde karbonatlaşmayı hızlandırmakta; beton örtüsü incelen donatılar daha erken paslanmaya başlamaktadır. İscehisar'da yaşayan ya da yatırım yapan herkesin bu sektöre özgü yapı risklerini profesyonel gözle değerlendirtmesi büyük önem taşımaktadır.

Orta (Termal Turizm Merkezi, Eski Konut Stoğu ve Zemin Su Baskısı)

Sandıklı, Afyonkarahisar'ın güneyinde, Türkiye'nin en ünlü termal kaplıcaları arasında gösterilen Hüdai Kaplıcaları'na ev sahipliği yapmasıyla öne çıkan bir ilçedir. Termal turizm, Sandıklı ekonomisine özgün bir dinamizm katmakta; bu durum hem konut hem de turizm tesisi yenileme talebini sürekli gündemde tutmaktadır. İlçe merkezindeki konut stoğu, 1965-1995 döneminde inşa edilmiş betonarme apartmanlardan oluşmaktadır. Termal su varlığının ilçe genelinde zemin altı su basıncını artırdığı bilinmektedir. Bu durum özellikle bodrum katlarda su sızıntısı, zemin oturması ve temel altı basınç artışı gibi sorunlara zemin hazırlamaktadır. Eski yapılarda yeterince derin ve doğru inşa edilmemiş temel sistemleri bu riskleri büyütmektedir. Sandıklı, kentsel dönüşüm açısından çift kutuplu bir ilçe profili çizmektedir: Bir yanda turizm tesislerine komşu, dönüşüme hazır orta gelir grubu konutları; öte yanda TOKİ desteği bekleyen kırsal karakterdeki mahallelerin yapı stoğu. Bu ikili yapı, ilçenin dönüşüm planlamasında farklı finansman modellerini bir arada kullanmayı zorunlu kılmaktadır.

Düşük-Orta (Kırsal Ovası, Eski Yapı ve Ege Fay Etkisi)

Sinanpaşa, Afyonkarahisar'ın batısında Ege geçiş bölgesinde konumlanan, tarım ve bağcılık faaliyetleriyle geçinen küçük bir ilçedir. Ege ikliminin etkisini hissettirdiği ilçede üzüm ve meyve tarımı ön plana çıkmaktadır. Nüfus son on yıllarda azalmış olmakla birlikte, ilçe merkezi görece istikrarlı bir demografik yapısını korumaktadır. Sinanpaşa, Ege fay sistemi ve özellikle Gediz-Büyük Menderes fay ağının etkisine açık bir konum sergilemektedir. Geçmişte bölgede yaşanan depremler, ilçedeki yapı stoğunu çeşitli ölçeklerde etkilemiştir. 1960-1990 döneminde inşa edilen yığma ve düşük kaliteli betonarme yapıların depreme dayanımı, günümüz yönetmeliklerinin öngördüğü standartların çok gerisindedir. Bağcılığın geleneksel ekonomik gücü, zaman zaman tarım yapılarının izinsiz konuta dönüştürülmesi sorununu da beraberinde getirmektedir. Tarımsal amaçlı yapıların yapı kayıt belgesiyle yasal statüye kavuşturulması ve ardından kentsel dönüşüm haklarından yararlanılması, bu kesimdeki hak sahipleri için değerlendirilmesi gereken bir seçenektir.

Orta (Dağ Etekleri Yerleşimi, Eski Konut ve Zemin Stabilitesi)

Sultandağı, adını taşıdığı Sultandağları'nın eteklerinde kurulan, tarım ve hayvancılığa dayalı bir ilçedir. İlçe merkezi, Sultan Dağı yamacında kurulmuş olup çevre köyleriyle birlikte ova ve dağ arazi dokusunu bir arada barındırmaktadır. Dağ eteklerinde konumlanan yapılar, zemin koşulları açısından ovalardakinden farklı risklerle karşı karşıyadır. Yüzeysel moloz ve kayalık zemin geçişleri, yapı temel sistemlerinin üniform olmayan zemin davranışına maruz kalmasına neden olmaktadır. Bu heterojen zemin yapısı, özellikle eski yapılarda farklı oturma ve çatlak sorunlarına zemin hazırlamaktadır. Sultandağı, Afyonkarahisar'ın görece uzak ilçelerinden biri olmakla birlikte, dağa yakın konumu doğa turizmi potansiyeli taşımaktadır. Bu potansiyel, kentsel dönüşüm ile turizm yatırımını birleştiren karma projelerin geliştirilmesi açısından orta vadeli bir fırsat sunmaktadır.

Düşük-Orta (Kırsal Merkez, Eski Yapı Stoğu)

Şuhut, Afyonkarahisar'ın güneyinde, tarım ağırlıklı ekonomisiyle küçük ölçekli bir ilçe merkezidir. Hububat ve şeker pancarı tarımına dayalı ilçe ekonomisi, son yıllarda göç nedeniyle nüfus kaybıyla birlikte gerilemiştir. İlçe merkezi, görece sade ama işlevsel bir kentsel dokuya sahiptir. Şuhut'taki yapı stoğu 1965-1990 dönemine ait betonarme ve yığma yapılardan oluşmaktadır. Bu dönemde inşa edilen yapıların büyük çoğunluğu, mevcut Türk deprem yönetmeliğinin gerisinde kalan standartlarla inşa edilmiştir. Özellikle terk edilmiş köy evleri, bakımsızlık nedeniyle artan yapısal risk taşımaktadır. Şuhut'ta kentsel dönüşüm ihtiyacı hem yapı stoğunun yenilenmesi hem de altyapının modernizasyonu boyutunda değerlendirilmektedir. Bireysel konut yenileme için TOKİ programları ve bankacılık ürünleri değerlendirilirken, ilçe merkezinde sınırlı da olsa özel sektör yapılanması gözlemlenmektedir.